مینا حیدری

سازمان بهزیستی، علاوه بر حمایت از گروه‌های هدف، تلاش می‌کند با تکیه بر پیشگیری، توانمندسازی، مشارکت مردمی و فناوری‌های نوین، کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهد

در روزگاری که مسائل اجتماعی از فقر و معلولیت تا سالمندی، سلامت روان و آسیب‌های خانوادگی، ابعاد پیچیده‌تری به خود گرفته‌اند، نقش سازمان بهزیستی نیز از یک نهاد صرفا حمایتی فراتر رفته و آن را به یکی از بازیگران اصلی حوزه سلامت اجتماعی و حکمرا نی اجتماعی بدل کرده است؛ سازمانی که امروز علاوه بر حمایت از گروه‌های هدف، تلاش می‌کند با تکیه بر پیشگیری، توانمندسازی، مشارکت مردمی و فناوری‌های نوین، کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهد. 
سیدجواد حسینی، معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی  و رئیس سازمان بهزیستی کشور، در گفتگو با «اطلاعات» می‌گوید: بهزیستی دیگر صرفا یک نهاد حمایتی نیست؛ بلکه یکی از ارکان حکمرانی اجتماعی کشور است. متن گفتگوی او را پیش رو دارید:
بهزیستی امروز در چه نقطه‌ای ایستاده و مهم‌ترین اولویت‌های آن چیست؟
اگر در گذشته، رفاه اجتماعی عمدتا در قالب حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر تعریف می‌شد، امروز با پیچیده‌تر شدن مسائل اجتماعی، ناگزیر از بازتعریف این مفهوم در چارچوب «سلامت اجتماعی» هستیم. در چنین شرایطی، سازمان بهزیستی دیگر صرفا یک نهاد حمایتی نیست؛ بلکه یکی از ارکان حکمرانی اجتماعی کشور است.
بر اساس اسناد بالادستی و به‌ویژه جزء ۸ ماده ۵۷ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه، مسئولیت سلامت اجتماعی بر عهده سازمان بهزیستی قرار گرفته است. این جایگاه، نقش سازمان را از یک دستگاه ارائه‌دهنده خدمت به نهادی سیاست‌گذار، تسهیلگر، دیده‌بان اجتماعی و توسعه‌دهنده سرمایه اجتماعی ارتقا داده است.
امروز بهزیستی در نقطه‌ای ایستاده که هم متولی حمایت از گروه‌های خاص نظیر افراد دارای معلولیت، سالمندان، کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست و آسیب‌دیدگان اجتماعی است و هم مسئولیت ارتقای کیفیت زندگی و سلامت اجتماعی آحاد جامعه را بر دوش دارد.
اولویت‌های این سازمان در دوره جدید، حول چند محور بنیادین شکل گرفته است: خانواده‌محوری، پیشگیری‌محوری، محله‌محوری، مشارکت اجتماعی، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و تسهیل دسترسی مردم به خدمات اجتماعی. اعتقادمان بر این است که هرجا خانواده تقویت شود، سرمایه اجتماعی افزایش می‌یابد و هرجا سرمایه اجتماعی افزایش یابد، بسیاری از آسیب‌های اجتماعی مجال ظهور پیدا نمی‌کنند.
شعار هفته بهزیستی امسال، «بهزیستی؛ کنار مردم» نیز بازتاب همین نگاه است؛ نگاهی که سازمان را نه در پشت میزهای اداری، بلکه در متن زندگی مردم تعریف می‌کند.
بزرگ‌ترین چالش سازمان در ارائه خدمات به جامعه هدف چیست؟
واقعیت این است که گستره مسئولیت‌های سازمان بهزیستی در طول چهار دهه گذشته به شکل چشمگیری توسعه یافته است. امروز سازمان در بخش‌های تخصصی با بیش از۱۷۰ریزفعالیت، خدمت می‌کند؛ در حالی که رشد منابع، ساختارها و امکانات، متناسب با این توسعه مأموریت‌ها نبوده است.
از سوی دیگر، بخش مهمی از مطالبات جامعه هدفمان، به‌ویژه در حوزه اجرای کامل قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت، نیازمند تأمین منابع پایدار و همکاری همه دستگاه‌های مسئول است. امسال با حمایت دولت و مجلس، گام‌های ارزشمندی برداشته شده اما هنوز تا اجرای کامل ظرفیت‌های قانونی فاصله داریم.
چالش دیگر، پیچیده‌تر شدن مسائل اجتماعی است. امروز موضوعاتی نظیر سالمندی، سلامت روان، آسیب‌های اجتماعی، فقر، معلولیت و تحولات خانواده، ماهیتی چندبعدی و فرابخشی پیدا کرده‌اند. به همین دلیل پاسخ به این مسائل نیازمند همکاری فرابخشی، هماهنگی بین‌دستگاهی و مشارکت جامعه مدنی است.
به بیان دیگر، بزرگ‌ترین چالشمان نه صرفا کمبود منابع، بلکه ضرورت ایجاد یک نظام منسجم حکمرانی اجتماعی برای پاسخ به نیازهای روزافزون جامعه است.
مهم‌ترین دستاورد یک سال اخیر سازمان بهزیستی را چه می‌دانید؟
به اعتقاد من مهم‌ترین دستاورد سال گذشته، تقویت رویکرد تحول‌گرایانه در سازمان بوده است؛ تحولی که تلاش می‌کند بهزیستی را از یک سازمان صرفا خدمت‌رسان به سازمانی توانمندساز با رویکرد پیشگیرانه، خانواده‌محور و محله‌محور تبدیل کند.
در این مسیر، توسعه برنامه‌های تحولی، تقویت مشارکت‌های مردمی، افزایش اختیارات استان‌ها، گسترش رویکردهای اجتماع‌محور، ارتقای نظام نظارت، توسعه خدمات مشاوره‌ای، تقویت اورژانس اجتماعی و توسعه خدمات تخصصی توانبخشی از جمله دستاوردهای مهم محسوب می‌شوند.
همچنین حضور فعال‌تر سازمان در عرصه‌های سیاست‌گذاری اجتماعی، افزایش حساسیت عمومی نسبت به موضوعاتی همچون سالمندی، معلولیت، سلامت روان و حمایت از کودکان، از دیگر دستاوردهای ارزشمند این دوره است.
چه برنامه‌هایی برای ارتقای کیفیت زندگی افراد دارای معلولیت و سالمندان در دست اجراست؟
در نگاه ما کیفیت زندگی صرفا به معنای دریافت خدمات حمایتی نیست؛ بلکه به معنای برخورداری از کرامت، استقلال، مشارکت اجتماعی و فرصت‌های برابر برای زندگی است.
در حوزه سالمندی، سیاست اصلی‌مان توسعه خدمات مبتنی بر محله و جامعه است. ایجاد پاتوق‌های سالمندی، تقویت ارتباطات بین‌نسلی، افزایش مشارکت اجتماعی سالمندان، توسعه خدمات مشاوره‌ای و آموزش تخصصی مشاوران حوزه سالمندی، از جمله برنامه‌هایی است که برای ارتقای سلامت روان و نشاط اجتماعی سالمندان دنبال می‌شود.
در حوزه معلولیت نیز رویکردمان حرکت از حمایت صرف به سمت توانمندسازی است. توسعه خدمات توانبخشی مبتنی بر جامعه(CBR)، گسترش خدمات از راه دور، ارتقای کیفیت مراکز توانبخشی، توسعه خانه‌های هنر، تقویت فعالیت‌های ورزشی، حمایت از اشتغال و توسعه مراکز تخصصی اوتیسم از جمله برنامه‌های مهم در این حوزه به شمار می‌رود.
هدف نهایی این است که افراد دارای معلولیت و سالمندان، نه در حاشیه بلکه در متن زندگی اجتماعی حضور فعال و مؤثر داشته باشند.
سازمان برای حمایت از کودکان در معرض آسیب و کودکان کار چه راهبردی دارد؟
راهبرد محوری‌، «حمایت از کودک در بستر خانواده» است. تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد هیچ نهاد جایگزینی نمی‌تواند نقش خانواده را در رشد و تربیت کودک ایفا کند. بر همین اساس، توسعه فرزندخواندگی، امین موقت، خانواده میزبان، امداد در خانواده و مراکز خدمات اجتماعی از جمله برنامه‌هایی است که برای حفظ کودکان در محیط خانواده دنبال می‌شود.
در حوزه کودکان در معرض آسیب، اورژانس اجتماعی یکی از موفق‌ترین برنامه‌های اجتماعی کشور محسوب می‌شود که نزدیک به سه دهه سابقه فعالیت دارد. خط ۱۲۳، تیم‌های سیار، مراکز مداخله در بحران و خانه‌های امن، مجموعه‌ای از خدمات تخصصی را برای حمایت از کودکان آسیب‌دیده فراهم 
کرده‌اند.
در حوزه کودکان کار نیز رویکرد اصلیمان حضور در محل زندگی و فعالیت این کودکان، استفاده از ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد و فراهم کردن زمینه بازگشت آنان به خانواده، آموزش و زندگی عادی است.
 در حوزه پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی چه تحولاتی در راه است؟
آینده بهزیستی در گرو پیشگیری است. هر میزان که بتوانیم از وقوع آسیب جلوگیری کنیم، به همان میزان از هزینه‌های اجتماعی، اقتصادی و انسانی کشور کاسته خواهد شد.
تحول اصلی در این حوزه، عبور از الگوهای سنتی و حرکت به سمت پیشگیری علمی، اجتماع‌محوری و خانواده‌محوری است. توسعه برنامه‌های سلامت روان اجتماعی، آموزش مهارت‌های زندگی، آموزش‌های پیش از ازدواج، تقویت تاب‌آوری اجتماعی، گسترش همیاران سلامت روان و طراحی برنامه‌های متناسب با ویژگی‌های فرهنگی هر منطقه از جمله این اقدامات است.
همچنین برنامه‌هایی نظیر اجرای طرح آگاه‌سازی زنان و دختران با تأکید بر خودمراقبتی «خاتم»، طرح ویژه تردد راحت‌تر افراد دارای معلولیت شدید و خیلی شدید «سما»، برنامه توانمندسازی اجتماعی نوجوانان کم برخوردار و آسیب‌پذیر «خانه‌های مانا» و سایر طرح‌های نوآورانه، بیانگر تلاش سازمان برای ورود به لایه‌های عمیق‌تر پیشگیری و مداخله زودهنگام هستند.
 نقش فناوری و هوشمندسازی در آینده خدمات بهزیستی چیست؟
اگر قرن بیستم را عصر صنعت بدانیم، قرن بیست و یکم بدون تردید عصر داده، فناوری و هوش مصنوعی است. سازمان بهزیستی نیز نمی‌تواند خود را از این تحولات جدا بداند.
امروز خدمات مشاوره تلفنی ۱۴۸۰، اورژانس اجتماعی ۱۲۳، سامانه‌های الکترونیکی و خدمات از راه دور، بخشی از زیست جدید رفاه اجتماعی در کشور هستند.
بهزیستی در حال حرکت به سمت هوشمندسازی خدمات، تحلیل داده‌های اجتماعی، بهره‌گیری از ظرفیت هوش مصنوعی، توسعه خدمات توانبخشی از راه دور و تسهیل دسترسی مردم به خدمات تخصصی است؛ با این هدف که فاصله جغرافیایی، محدودیت زمانی و موانع دسترسی، دیگر مانعی برای دریافت خدمات اجتماعی نباشد.
مردم چگونه می‌توانند در کنار بهزیستی، در کاهش آسیب‌های اجتماعی مشارکت مؤثرتری داشته باشند؟
هیچ جامعه‌ای بدون مشارکت مردم به توسعه اجتماعی دست پیدا نمی‌کند. بهزیستی نیز از نخستین روز تأسیس، سازمانی مبتنی بر مشارکت اجتماعی بوده
 است.
مشارکت فقط کمک مالی نیست. امروز جامعه به مشارکت تخصصی، داوطلبانه و مسئولانه نیاز دارد. حضور روان‌شناسان، مشاوران، مددکاران، خیرین، گروه‌های مردمی، تشکل‌های غیردولتی و بنگاه‌های اقتصادی در کنار سازمان، ظرفیت بزرگی برای حل مسائل اجتماعی ایجاد کرده است.
در بحران‌های اخیر نیز شاهد بودیم که هزاران داوطلب در کنار سازمان قرار گرفتند و این موضوع نشان داد که سرمایه اجتماعی ملت ایران همچنان یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های کشور است. اعتقاد داریم راه‌حل مسائل اجتماعی از مسیر مردم می‌گذرد و هر اندازه مشارکت اجتماعی تقویت شود، تاب‌آوری جامعه نیز افزایش خواهد یافت.
 اگر قرار باشد یک مطالبه از سایر دستگاه‌ها مطرح کنید، آن مطالبه چیست؟
مطالبه ما، تقویت مسئولیت اجتماعی و همکاری فرابخشی برای تحقق عدالت اجتماعی است.
موضوعاتی که بهزیستی با آن‌ها سروکار دارد، صرفا مسائل یک سازمان نیستند؛ بلکه مسائل جامعه‌اند. معلولیت، سالمندی، سلامت روان، کودکان، خانواده و آسیب‌های اجتماعی، همگی نیازمند همکاری همه دستگاه‌ها هستند. انتظارمان این است که تمامی دستگاه‌ها در سیاست‌گذاری‌ها، برنامه‌ها و بودجه‌های خود، حقوق و نیازهای گروه‌های هدف بهزیستی را به عنوان یک اولویت ملی مدنظر قرار
 دهند.
هر اندازه همکاری بین دستگاهی افزایش یابد، امکان تحقق عدالت اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی مردم نیز بیشتر خواهد شد.
به مناسبت روز بهزیستی، چشم‌انداز شما برای آینده این سازمان چیست؟
من آینده بهزیستی را آینده‌ای روشن و اثرگذار می‌بینم. جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به خدمات اجتماعی، سلامت روان، حمایت از خانواده و تقویت سرمایه اجتماعی نیاز دارد و این دقیقا همان عرصه‌ای است که بهزیستی در آن نقش‌آفرینی می‌کند.
چشم‌انداز ما سازمانی هوشمند، دانش‌بنیان، خانواده‌محور، مردم‌پایه و پیشگیرانه است؛ سازمانی که بتواند با اتکا به دانش، مشارکت مردم و ظرفیت‌های فناورانه، کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهد. 
آرمان بهزیستی، جامعه‌ای است که در آن هیچ فردی به دلیل معلولیت، سالمندی، فقر، آسیب اجتماعی یا مشکلات روانی از فرصت زیستن شرافتمندانه محروم نماند؛ جامعه‌ای که در آن حمایت، توانمندسازی و عدالت اجتماعی در کنار یکدیگر معنا پیدا کنند. این همان افقی است که بهزیستی برای ایران فردا ترسیم می‌کند؛ سازمانی «کنار مردم» برای ساختن جامعه‌ای سالم‌تر، توانمندتر و امیدوارتر.