مژده نوروزی

احیای بافت قدیمی و ناکارآمد شهرها، جزو مهمترین وظایف دولت برای ارتقای ایمنی ساکنین مستقر در این محدوده شهری است. اما در برخی شهرهای بزرگ، وجود  بافت تاریخی و فرهنگی در همین محدوده باعث شده است تا فرآیند بازسازی با پیچیدگی خاصی روبرو شود.
بررسی‌ها نشان می‌دهد به‌طور متوسط حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد مساحت شهرهای کشور را بافت‌هایی تشکیل می‌دهند که به دلیل قدمت، دارای ابنیه تاریخی و ارزشمند فراوانی هستند.
هم اینک بسیاری از ابنیه تاریخی و ارزشمند فرهنگی در شهرهایی نظیر اصفهان، شیراز، یزد، تهران و کرمان دقیقاً در پهنه‌ای از شهر قرار گرفته‌اند که برای حفظ امنیت ساکنین فعلی نیازمند بازسازی و احیاست، اما عملیات نوسازی معابر در این بافت می تواند به ابنیه تاریخی لطمه بزند و میراث گرانبهای فرهنگی را  ویران کند.
 از سوی دیگر، ممنوعیت وضع شده برای توسعه و نوسازی این محلات، موجب تشدید ناکارآمدی آنها شده و انواع مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را برای ساکنین این محلات به همراه آورده است.
 فرزانه صادق وزیر راه و شهرسازی در بازدید اخیر خود از محلات سنتی شهر یزد، ضمن اشاره به این مشکل اظهارنظر کرد: توجه به معماری بومی و بازآفرینی محلات قدیمی، اقدامی ارزشمند در توسعه فضای شهری است.
به گفته وی، احیای صحیح بافت‌های تاریخی شهرها می‌تواند بستر مناسبی برای ارائه خدمات به ساکنین فعلی آنها فراهم کند و نقش مهمی در تامین مسکن شهروندان داشته باشد.
وزیر راه و شهرسازی معتقد است که نباید از ظرفیت این محدوده شهر برای بازآفرینی زندگی  غافل شد. استفاده از ظرفیت بافت‌های قدیمی شهرها، ضمن حفظ ارزش‌های معماری و فرهنگی، مسیر مناسبی برای توسعه پایدار شهری است.
این دیدگاه نشان می دهد، رعایت اصول بازآفرینی در بافت تاریخی شهرها می تواند ضمن حفظ ارزش های فرهنگی این قبیل پهنه ها، موجب ادامه جریان زندگی در کالبد شهرهای تاریخی شود. 
اما پرسش اینجاست که چگونه می توان چنین بافت قدیمی و ارزشمندی را با نیازهای روزمره زندگی پیوند زد و مانع از تخریب آنها در فرآیند توسعه شهری شد؟

باز تعریف حقوق مالکانه
غزال راهب ، رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در پاسخ به این پرسش می‌گوید: تهیه دستورالعمل طرح‌های ویژه حفاظت و احیای بافت‌های تاریخی نیازمند تعریف حقوق مالکانه در کنار محدودیت‌ها و ملاحظات حفاظتی است. باید به جای تعیین ممنوعیت‌ها، راهکارهای جایگزین تعیین شود تا شهر بتواند جایگاه واقعی خود را در فرآیند حفاظت و توسعه پیدا کند.
به عقیده وی، رویکرد اصلی در مواجهه با بافت‌های تاریخی باید از «چه باید انجام دهیم» به سمت «چه نباید انجام دهیم» تغییر کند. یعنی ابتدا باید مشخص کنیم، چه اقداماتی نباید در این بافت‌ها انجام شود و سپس اجازه دهیم پویایی طبیعی شهر، مسیر خود را پیدا کند. همچنین، در این مسیر، باید محدودیت‌ها و ملاحظات حفاظتی را با در نظر گرفتن حقوق مالکانه تعریف کنیم و به جای صرفا تعیین ممنوعیت‌ها، راهکارهای جایگزین ارائه دهیم تا شهر بتواند جایگاه واقعی خود را در فرآیند حفاظت و توسعه پیدا کند.
رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی ادامه می دهد: یکی از کلیدی‌ترین محورها در بافت‌های تاریخی، نسبت میان «سیاست‌های توسعه شهری» و «سیاست‌های حفاظت» است. در بافت‌های تاریخی، آنچه که  می‌تواند بسیار راهگشا باشد، جایگاه و ماموریت بافت تاریخی در ساختار شهر است.
برخی، بافت تاریخی را به‌عنوان یک نقطه خالی یا محدوده‌ای ارزشمند می بینند که باید به عنوان یک ارزش فرهنگی و تاریخی حفظ شود. در حالی که بافت‌های تاریخی در شهرهای ما نقاطی بدون اتفاق، رویداد و رخداد نیستند. وقتی بافت‌های تاریخی را صرفا به عنوان یک محدوده حفاظت شده در نظر می‌گیریم و آن را به حال خود واگذار می‌کنیم، عملا پیوند آن را با سایر اجزای شهر قطع می‌کنیم.
راهب دراین باره می‌گوید: ابنیه فرهنگی در چنین شهرهایی دقیقاً در تعامل با زندگی مردم شکل گرفته اند و بعدها ارزش تاریخی پیدا کرده اند. نمی‌توان این تعامل اجتماعی را از هویت وجودی آنها زدود. بافت تاریخی شهرها همواره ارتباطی مداوم و مستمر با سایر بافت‌های شهری داشته‌اند و دقیقاً عنصر ارزشمندی از کل بافت شهر محسوب می‌‎شوند.
وی معتقد است برای کمک به احیای بافت ناکارآمد شهرها، باید ماموریت و نقش ابنیه تاریخی در ساختار شهری عیناً و دقیقاً بازتعریف شود. در این صورت می‌توان شبکه راه‌ها و معابر شهری را نیز متناسب با آنها سامان داد و ارتباط این بخش با سایر نقاط شهر را برقرار کرد.
راهب تاکید دارد که به جای نگاه صرفا زیبایی‌شناختی، باید اصالت و ماموریت 
واقعی این بافت‌ها در شهر مورد توجه قرار گیرد.

محرومیت زدایی
یکی دیگر از موضوعاتی که در احیای بافت تاریخی شهرها باید موردتوجه قرار گیرد، اهمیت «محرومیت زدایی» است.
بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد کم‌برخوردارترین اقشار جامعه در شهرهای تاریخی معمولا در اطراف بافت تاریخی و فرهنگی زندگی می‌کنند. ممانعت از نوسازی این بافت به بهانه حفظ میراث فرهنگی طی سالهای گذشته موجب تشدید فاصله طبقاتی این محلات با سایر بخش‌های شهر شده و   مشکلات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی  متعددی را در این بافت ها ایجاد کرده است.
رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی دراین باره می‌گوید: زمانی که فقط یک چهره زیبا و مرمت‌شده از این مناطق ارائه می‌شود، به جای حل مساله، فقر و مشکلات اجتماعی موجود در بافت را در درون خود پنهان می‌کند. در حالی که باید بافت تاریخی را به گونه ای بازسازی کرد که موجب ارتقای سطح زندگی برای ساکنان اطراف شود.
وی می افزاید: نمی تواند سطح رفاه و دسترسی به امکانات زندگی مردم اطراف این بافت‌ها را مجزا از برنامه احیا دید.از طرف دیگر برنامه احیای بافت تاریخی باید قدرت تحقق پذیری داشته باشد. تدوین برنامه تأمین مالی به چنین طرح‌هایی قدرت
 تحقق پذیری می دهد. 
به گفته وی، معمولا این طرح‌ها در مقیاس کلان تعریف می‌شوند، اما تا زمانی که منابع مالی آن‌ها تامین نشود، امکان تحقق پیدا نمی‌کنند. در چنین شرایطی، فضا برای افرادی که منافع شخصی دارند فراهم می‌شود.  این افراد بر اساس منافع اقتصادی ممکن است انحرافاتی در برنامه احیای بافت‌ها ایجاد کنند که از مسیر اصلی فاصله بگیرد.
از سوی دیگر، تغییرات مدیریتی نیز باعث می‌شود بسیاری از این طرح‌ها از مسیر اجرا خارج شوند و تحقق آن‌ها بیش از اندازه به افراد وابسته شود.
راهب اظهار می‌کند: تحقق‌پذیری علاوه بر تامین مالی، نیازمند نهادسازی است. نهادی که بتواند ضمانت اجرای برنامه را در یک چارچوب زمانی مشخص فراهم کند.

تامین مالی هم‌افزا
 کمبود منابع مالی برای بازسازی بافت تاریخی شهرهاهم موجب طولانی شدن فرآیند بازسازی و حتی دلسردی ساکنان مستقر در این بافت‌ها می شود. دراین راستا و در مقام راه حل، یکی از مدل‌های موفق برای کمک به تسریع  احیای اصولی بافت تاریخی شهرها، الگوی «تامین مالی هم‌افزا» است.
عبدالرضا گلپایگانی ،معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران در تشریح این مدل مدیریتی
 می گوید: در این شیوه که به تازگی در کرمان اجرا شده است، همزمان با تخصیص بودجه‌های استانی، شرکت بازآفرینی شهری بر اساس مجوزهای قانونی متعهد می شود معادل سرمایه گذاری انجام شده از محل فروش دارایی‌های خود تأمین اعتبار کند.
به گفته وی ، زمانی که شهرداری‌ها و مردم ببینند پیشنهادهای ارائه‌شده توسط مشاوران توسعه، محله به مرحله اجرا و تثبیت بودجه می‌رسد، فرآیند برنامه‌ریزی تقویت می‌شود.
معاون وزیر راه و شهرسازی ادامه می‌دهد: باید انگیزه مطالبه گری و مشارکت در برنامه احیای بافت تاریخی شهرها را در بین ساکنین این محلات ایجاد کرد.این اشتیاق اجتماعی، فرآیند «توانمندسازی» که رکن اصلی بازآفرینی است را تسهیل می‌کند. در واقع، وقتی مردم خود مطالبه‌گر فضاها هستند، واگذاری بخشی از مدیریت این مجموعه‌ها به خود جامعه محلی با موفقیت بیشتری همراه خواهد بود.
به گفته وی ، توانمندسازی اقتصادی در واقع مکملِ اقدامات کالبدی این حوزه است. سرفصل اصلی برنامه‌های توانمندسازی، تقویت اقتصاد خانوار است. اگر ساکنین بافت ناکارآمد تاریخی اطمینان یابند که در فرآیند بازسازی، درآمد خانوار آنها بهبود خواهد یافت و ظرفیت‌های جدیدی برای کمک به اقتصاد خانوار ایجاد می‌شود، قطعاً  در برنامه‌های احیا مشارکت می‌کنند.
 درنهایت باید گفت ابنیه تاریخی موجود در بافت‌های ناکارآمد، ظرفیت بالایی برای کمک به احیای زندگی در این پهنه‌ها دارند. اگر برنامه مناسبی برای بازسازی این بافت‌ها طراحی شود، ضمن حفظ میراث فرهنگی شاخص درآمد اقتصادی ساکنان اطراف این بافت‌ها بهبود خواهد یافت؛ بنابراین، باید به جای اصرار بر ممنوعیت‌ها و محدودیت‌ها، راهکارهای جایگزینی برای احیای زندگی در این قبیل محلات تعیین شود تا شهر بتواند جایگاه واقعی خود را در فرآیند حفاظت و توسعه پیدا کند.