تنها چند جمله از سوی سخنگوی دولت درباره احتمال تغییر در سیاست بنزینی کشور کافی بود تا بار دیگر نگاهها به بازار خودرو معطوف شود؛ بازاری که هر بار با زمزمه افزایش قیمت یا کاهش سهمیه بنزین، رفتار متفاوتی از خود نشان میدهد.
به نقل از دنیای اقتصاد، تجربه سالهای گذشته نیز نشان داده است که هرگاه هزینه استفاده از خودروهای بنزینی افزایش مییابد، بخشی از تقاضا به سمت خودروهای کممصرفتر، دوگانهسوز، هیبریدی یا برقی متمایل میشود. با این حال، تفاوت شرایط امروز با دورههای گذشته در آن است که متقاضیان این بار با بازاری روبهرو هستند که عملا هیچ گزینه جایگزینی در اختیارشان قرار نمیدهد.
در ظاهر، سیاستگذار از ضرورت کاهش مصرف بنزین، مدیریت یارانه سوخت و اصلاح الگوی مصرف سخن میگوید؛ اما در سوی دیگر، بازار خودرو طی سالهای اخیر از هرگونه ابزار تحقق این هدف خالی شده است. تولید خودروهای دوگانهسوز تقریبا متوقف شده، واردات خودروهای برقی و حتی هیبریدی با موانع متعدد روبهرو است و خودروهای داخلی نیز همچنان در زمره پرمصرفترین محصولات تولید انبوه منطقه قرار دارند.
در اغلب کشورهایی که دولت تصمیم به اصلاح قیمت حاملهای انرژی میگیرد، پیش از اجرای سیاست، مسیر جایگزین نیز برای مصرفکننده فراهم میشود؛ از توسعه خودروهای کممصرف گرفته تا ارائه مشوق برای خرید خودروهای برقی، گسترش ناوگان دوگانهسوز، توسعه حملونقل عمومی و ایجاد زیرساختهای شارژ.
از سوی دیگر، شرایط اقتصادی نیز امکان نوسازی ناوگان را محدود کرده است. طی سالهای اخیر، جهش قیمت خودرو موجب شده بسیاری از خانوارها امکان تعویض خودرو را از دست بدهند. بنابراین حتی اگر خودروهای کممصرف نیز در بازار عرضه شوند، بخش بزرگی از مصرفکنندگان توان خرید آنها را نخواهند داشت. این یعنی بازار خودرو نه تنها از نظر تنوع محصول، بلکه از منظر قدرت خرید نیز پاسخگوی تغییر احتمالی سیاستهای سوختی نیست.
بررسی روند تولید خودروسازان نشان میدهد که عرضه خودروهای دوگانهسوز طی دو تا سه سال گذشته به حداقل رسیده و در برخی خطوط تولید نیز بهطور کامل متوقف شده است. کارشناسان معتقدند توقف این روند بیش از آنکه ناشی از تغییر نیاز بازار باشد، ریشه در اقتصاد تولید دارد.
تولید خودروهای دوگانهسوز هزینه بیشتری نسبت به نمونههای بنزینی دارد، اما در شرایطی که قیمت خودروهای داخلی همچنان تحت سیاستهای کنترلی تعیین میشود، خودروساز انگیزه اقتصادی چندانی برای تولید محصولی با هزینه بالاتر و سود کمتر ندارد.
بخش عمده ناوگان تولید داخل همچنان بر پایه موتورهایی استوار است که مصرف سوخت آنها فاصله محسوسی با استانداردهای جهانی دارد. اگر در چنین شرایطی قیمت یا سهمیه بنزین نیز تغییر کند، فشار مضاعفی بر مالکان این خودروها وارد خواهد شد؛ فشاری که نه ناشی از انتخاب آنان، بلکه نتیجه ساختار تولید خودرو در کشور است.
اما اگر حذف تدریجی خودروهای دوگانهسوز، یکی از مسیرهای جایگزین مصرف بنزین را مسدود کرده است، خودروهای برقی نیز نتوانستهاند این خلأ را پر کنند. واردات خودروهای برقی با محدودیتهای ثبتسفارش، مشکلات تخصیص ارز، تغییر مکرر مقررات و اختلال در تجارت خارجی روبهرو شده و تعداد خودروهای برقی موجود در بازار همچنان بسیار محدود است.
حتی اگر فرض شود واردات خودروهای برقی از سر گرفته شود، چالش دیگری پیش روی مصرفکنندگان قرار دارد؛ قیمت. بخش عمده خودروهای برقی عرضهشده در بازار ایران در رده قیمتی قرار دارند که برای بخش بزرگی از خانوارها دستیافتنی نیست. از سوی دیگر، توسعه زیرساختهای شارژ نیز همگام با سیاستهای اعلامی پیش نرفته است.
به این ترتیب، سه گزینه اصلی کاهش وابستگی به بنزین، یعنی خودروهای دوگانهسوز، خودروهای برقی و حتی خودروهای کممصرف داخلی، همزمان با محدودیت مواجه شدهاند.
