در۴ فروردین ۱۳۱۶ در روزنامه اطلاعات اعلام شد بانک ملی ایران اعلام کرده است: نظر به این که طبق قانون مصوبه نهم اسفندماه ۱۳۱۵ مجلس شورای ملی که به صحه انور همایون شاهنشاهی موشح گردیده است مبلغ ۵۰ میلیون ریال مسکوکات ۵- ۱۰ - ۵۰ دیناری جدید متدرجا به جریان گذارده خواهد شد و از طرف دیگر باید درکلیه کشور یک نوع مسکوک خرد درجریان باشد، لذا کلیه مسکوکات نیکل و مس که فعلا درجریان می باشد به ترتیب ذیل جمعآوری وتا آخرسال ۱۳۱۶باید به کلی از جریان خارج شود:
۱-از اول خرداد۱۳۱۶- مسکوکات ۱و ۲ دیناری مس
۲-از اول تیرماه ۱۳۱۶مسکوکات ۵۰ دیناری و صد دیناری نیکل سابق « یک شاهی و دوشاهی »و ۵و ۱۰ و۲۵ دیناری نیکل
۳- از اول شهریور۱۳۱۶-مسکوکات ۵و ۱۰ و۲۵ دیناری و ۱۰ شاهی مسی شعب بانک درمرکز و ولایات موظفندمسکوکات مزبور را با مسکوک جدید معاوضه نموده، متدرجا به شعبه مرکزی ارسال دارند .
از اول فروردین ۱۳۱۷مسکوکات خرد قدیم درشعب بانک پذیرفته نخواهدشد و فقط شعبه مرکزی در طهران جهت مساعدت و همراهی با مردم آنها را تا اول تیرماه ۱۳۱۷قبول خواهدنمود. بعد از اقتضای تاریخ فوق مسکوکات مزبور به هیچ وجه ارزشی نداشته و قابل پرداخت نخواهدبود. همچنین دریک آگهی که درتاریخ ۴ اسفند ۱۳۱۸ درجریده اطلاعات منتشر شد، آخرین مهلت برای مبادلات پولی با پشیز (پول خرد) به اطلاع مردم رسید. در این اطلاعیه آمده است:
پیرو آگهی هیجدهم اسفند ۱۳۱۷راجع به جمعآوری پشیز(پول خرد) قدیم آگهی داده می شود که هیئت وزیران برای رفاه حال مردم تصویب کرده و اجازه فرمودهاند که پشیزهای خارج از رواج که عبارتند از:
۱- یک دیناری و دودیناری
۲- پنجاه دیناری وصددیناری نیکل سابق( یک شاهی و دوشاهی ) و ۵- ۱۰ و۲۵ دیناری نیکل
۳- ۵دیناری – ده دیناری و ده شاهی مس، تا آخر شهریورماه ۱۳۱۹ قبول و با پول رایج معاوضه شود.
بنا براین بانک ملی ایران به تمام طبقات اهالی آگاهی میدهد که از این آخرین مهلتی که برای رفاه همگانی اعطاء گردیده است استفاده نموده،هرکس از پولهای خرد قدیم که دربالا ذکرداشته باشد بدون فوت وقت به شعبههای بانک ملی ایران درمرکز و شهرستانها آورده با پول رواج عوض نماید. از روز سی ویکم شهریور ۱۳۱۹به بعد به هیچ اسم ورسم ودرهیچ محلی درتمام کشور، پشیز قدیم از کسی پذیرفته نخواهد شد.
حکایت سکه های پشیز
آنطور که در برخی منابع تاریخی نوشتهاند واژه « پشیز» که امروزه به کار میبریم و میگوییم: «پشیزی ارزش ندارد » کوچکترین سکّه زمان ساسانی بود. درست مانند «تومان» که به زبان قاجارها که ترکمن بودند به معنی «ده هزار» است و امروزه قاجار نیست ولی واحد پول آن زمان را هنوز به کار می بریم. اما پشیز از تومان شگفتتر است چون ساسانیان ۱۵۰۰ سال پیش و قاجار صد سال پیش بودند. ریال نیز یک واژه لاتین است و پیدا نیست که چرا امروزه از آن بهره میگیریم. حال آنکه در ایران باستان دَریک و پولهای رایج و ایرانی بودهاند. فردوسی درباره پشیز تک بیت های جالبی دارد مثلا در بیتی فرموده است :
چو بخت عرب بر عجم چیره شد/ همی بخت ساسانیان تیره شد
برآمد ز شاهان جهان را قفیز/ نهان شد زر و گشت پیدا پشیز
در این بیت واژه قفیز یا خویز به معنای واحد اندازه گیری شالیزارهای شمال یا همان هکتار است که هر خویز برابریک هزارمترمربع و همچنین یک دهم هکتار است. البته فردوسی دربیت دیگری سروده است:
از این هر چه گفتم مخواهید چیز/ و گر کس ستاند از آن یک پشیز
که این ابیات نشان دهنده سکه پشیز در اقتصاد ایران درصدها سال قبل بوده است و پشیز، یکی از انواع پول در تاریخ ایران باستان و مربوط به دوران حکومت ساسانیان است. جنس این سکهها نیز، از مس و برنز بود و ارزشی معادل با «پاپسی »یا «فلوس» داشتند.
و اما داستان دینار
آن طور که درصفحه ۱۷۰۱ فرهنگ معین ذکر شده دینار یکای پول رسمی نُه کشور محسوب میشود که در گذشته در کشورهای دیگری نیز رواج داشته. هر یکهزار دینار ایران یک ریال محاسبه میشد، ولی در سال ۱۳۱۱ خورشیدی ریال جایگزین قران شد و همچنین ارزشش به صد دینار جدید افزایش پیداکرد. (به هر ده هزار دینار یک تومان میگویند) ودینار در اصل سکه طلایی است که نخستین بار در دوران جمهوری رم عمدتاً برای پرستیژ و به تقلید از دَریک دوران هخامنشی ضرب شد. واژه دینار از واژه دناریوس یونانی گرفته شده با اینحال برخی فرهنگنامهها، لغت دینار را معرب دنار فارسی میدانند.
از دوره سلطنت پارتیان دیناری به دست نیامده، اما در دورهٔ ساسانی و از زمان سلطنت اردشیر یکم تا شاپور سوم این سکه به وزن ۷ تا ۷٫۴ گرم (مشابه وزن درهم نقره) ضرب میشد که عمدتاً برای مصارف تشریفاتی مورد استفاده بود، با اینحال از کتیبهٔ سه زبانه شاپور یکم چنین بر میآید که رومیها در اثر شکست از امپراتوری ایران و برای حفظ جان امپراتور فیلیپ عرب و خانواده اش مجبور به پرداخت پانصد هزار دینار غرامت شدند.دینار پس از دوران اسلامی هم به صورت دینارهای تجارتی کاربرد داشت؛ اما تا سالهای ۷۲هجری- قمری برابر ۶۹۲. میلادی، توسط مسلمانان ضرب نمیشد. نخستین دینارهای اسلامی وزنی برابر با دینار بیزانسی ۴٫۵۵ گرم داشت که در زمان سلطنت بنی امیه و در دمشق ضرب شد و وزن آن تا ۴٫۲۵ گرم هم پایین آمد با اینحال ابزار اصلی برای مبادلات کماکان درهم نقره بود.در اوایل قرن یازدهم میلادی و در زمان سلجوقیان ضرب مسکوکات نقره متوقف شد چنانکه دو قرن پیش از آن در اوایل قرن نهم میلادی ضرب سکه مسی فلوس متوقف شده بود با این توصیف تنها واحد پولی در زمان سلجوقیان دینار طلا بود. هنوز معلوم نیست با توجه به ارزش بالای طلا مبادلات کوچکتر در این دوره را با چه وسیلهای انجام میدادند.؟از دوران چنگیز خان تنها معدودی سکه طلا باقی مانده، اما از قرن سیزدهم میلادی، دوران غازان خان، ایلخان مغول و وزیرش رشید الدین، دینار به عنوان واحد پایهٔ پولی و معادل ۴٫۳۰ گرم یا شش درهم نقره قرار گرفت. در واقع در این دوره برای نخستین بار معادل ارزش یک دینار به عنوان استاندارد پولی (و نه سکه حقیقی) درآمد از اینرو در دورهٔ بعد از ایلخانیان،وزن درهم و ارزش این واحد به شدت کاهش یافت تا جایی که در دورههای بعد از واحد شمارش تومان (که در زبان مغولی به معنای ده هزار است) برای شماردن دینارها که واحد پولی کشور بود، استفاده میکردند. واحد دینار از زمان غازان خان تا سلطنت پهلوی در ایران واحد پول رسمی بود که در زمان سلسله پهلوی از دینار به صورت ریال درآمد و واحد فرعی دینار نام گرفت. در زمان ناصرالدین شاه قاجار برای نخستین بار اسکناس ده هزار دیناری منتشر شد که برای سهولت بر روی آن عنوان تومان (به معنی ده هزار در زبان مغولی) گذاشتند که در واقع ابزار شمارش دینار است.
ضرب سکه توسط بانک ملی ایران
و تمام روایتهای به ثبت رسیده در تاریخ حکایت از آن دارند که پادشاهان ایرانی هم سلطان صاحب پشیز بودهاند و هم سلطان صاحب قران. در پایان (ماجرای جمع آوری سکههای پشیز و دینار و برخی سکههای دیگر) درخبری که درتاریخ۲ اردیبهشت ۱۳۲۴ در روزنامه اطلاعات منتشر شده، آمده است:که دولت ضرب سکههای مسکوک نقره را به بانک ملی واگذار کرده است دراین خبر می خوانیم بنا بر پیشنهاد وزارت دارایی هیئت وزیران به استناد ماده هشتم قانون مسکوک نقره مصوب ۲۶ آبان ۱۳۲۲- اختیار ضرب دویست میلیون ریال مسکوک نقره را به بانک ملی ایران واگذار کرده است تا این بانک با رعایت قانون مورد بحث تا میزان مبلغ مذکور به حساب خود به ضرب مسکوک نقره در ضرابخانه اقدام نماید .
شما چه نظری دارید؟