مصطفی پورعلی

یکی از مهم‌ترین و در عین حال کمتر شناخته‌شده‌ترین بخش‌های اجلاس سالانه کمیته میراث جهانی یونسکو، بررسی «گزارش‌های وضعیت حفاظت» State of Conservation آثار ثبت‌شده است. در این بخش، کمیته بر پایه گزارش دولت‌های عضو، ارزیابی‌های نهادهای مشورتی از جمله ایکوموس و گزارش‌های مرکز میراث جهانی، وضعیت حفاظت آثار را بررسی کرده و درباره اقدامات حفاظتی، پروژه‌های توسعه‌ای و حتی آینده حضور یک اثر در فهرست میراث جهانی تصمیم‌گیری می‌کند. در اجلاس اخیر در میان گزارشات مربوط به آثار مختلف، وضعیت حفاظت چند اثر از جمله شهر تاریخی احمدآباد قابل توجه بود. شهر تاریخی احمدآباد هندوستان با قدمتی بیش از شش قرن، در سال ۲۰۱۷در چهل‌ویکمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در فهرست میراث جهانی ثبت شده.
ارزیاب میدانی ایکوموس در این پرونده، عادل فرهنگی، کارشناس پیشکسوت میراث فرهنگی از ایران بود. در مجموع،ایکوموس در زمان بررسی پرونده، با توجه به اهمیت ساختار شهری تاریخی احمدآباد، بر ارزش‌های برجسته این اثر تأکید کرد؛ با این حال، به‌دلیل نگرانی‌هایی درباره کامل نبودن مستندسازی عناصر تاریخی، وضعیت حفاظت برخی بخش‌های بافت، تأثیر توسعه‌های جدید شهری بر اصالت و تمامیت اثر و ضرورت تقویت نظام مدیریتی و برنامه حفاظت، ثبت آن را در مرحله نخست توصیه نکرد و پیشنهاد تعویق بررسی پرونده (دیفرال) را ارائه داد. ایکوموس تأکید کرده بود که پیش از ثبت نهایی، باید طرح حفاظت میراثی، سازوکارهای کنترل توسعه و مستندسازی جامع‌تر ارزش‌های تاریخی شهر تکمیل شود. با وجود این، کمیته میراث جهانی پس از بررسی پرونده در صحن اجلاس،با ثبت شهر تاریخی احمدآباد در فهرست میراث جهانی موافقت کرد. لازم به ذکر است در همان سال، پرونده ثبت جهانی پیشنهادی ایران با عنوان «شهر تاریخی یزد» نیز همین شرایط را گذراند، ابتدا حکم دیفر (تعویق) گرفت و نهایتا با نظر کمیته میراث جهانی که در لهستان برگزار می‌شد، به ثبت در فهرست میراث جهانی رسید. هشدارهای مطرح‌شده در اجلاس اخیر، نشان می‌دهد که حتی آثاری که با وجود توصیه «دیفر» ایکوموس ثبت شده‌اند، پس از ثبت نیز به طور مستمر تحت نظارت قرار دارند و هرگونه مداخله توسعه‌ای می‌تواند دوباره در دستور کار کمیته قرار گیرد.
اکنون، شهر تاریخی احمدآباد پس از گذشت چند سال از ثبت جهانی، به‌دلیل ماهیت و مقیاس برخی از پروژه‌های توسعه‌ای شهری اخیر، از جمله پروژه یک ایستگاه آتش‌نشانی و توسعه ایستگاه راه‌آهن کالوپور، با چالش‌هایی در زمینه حفاظت از ارزش‌های برجسته جهانی خود مواجه شده‌است. این پروژه‌ها نگرانی کارشناسان ایکوموس را نسبت به تأثیر مداخلات جدید بر ساختار تاریخی، الگوهای حرکتی و تمامیت منظر تاریخی احمدآباد برانگیخته است. همین موارد، به‌ویژه طرح توسعه کالوپور، موجب شده‌است کمیته میراث جهانی نیز با تأیید نگرانی‌های مطرح‌شده نسبت به توسعه‌هایی که می‌توانند ارزش‌های برجسته جهانی احمدآباد را با چالش مواجه کنند، به دولت عضو (هندوستان) تذکر و هشدار دهد و خواستار انجام ارزیابی اثرات میراثی و کنترل دقیق‌تر فرآیندهای توسعه شهری شود.
 اهمیت یادآوری این موضوع از این بابت است که بخش ارائه گزارش‌های حفاظت از میراث جهانی اهمیت بسیار بالایی دارد، در نتیجه تنظیم گزارشات وضعیت حفاظت از آثار به‌طور منظم در ایران، همه ساله، توسط مدیران خدوم پایگاه‌های میراث جهانی سراسر کشور تهیه و به یونسکو ارسال می‌شود و بر اساس برنامه‌ای مشخص در دستور کار بررسی سالانه کمیته میراث جهانی قرار می‌گیرد.
گزارش‌های وضعیت حفاظت می‌توانند مبنای طرح نگرانی‌های کمیته میراث جهانی درباره یک اثر باشند و در شرایط خاص، در کنار سایر سازوکارهای پیش‌بینی‌شده در دستورالعمل اجرایی کنوانسیون ۱۹۷۲، زمینه تصمیم‌گیری درباره قرار گرفتن یک اثر در فهرست میراث جهانی در خطر یا بررسی ثبت اضطراری آثار واجد ارزش برجسته جهانی را فراهم کنند. این سازوکار به‌ویژه در شرایطی اهمیت می‌یابد که یک اثر دارای ارزش برجسته جهانی بوده، اما در معرض تهدیدهای فوری ناشی از جنگ، بلایای طبیعی یا سایر عوامل مخرب قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی، کمیته میراث جهانی می‌تواند با بهره‌گیری از سازوکارهای پیش‌بینی‌شده در کنوانسیون، تصمیم‌های لازم را برای حمایت فوری از اثر اتخاذ کند.
یکی از نمونه‌های شناخته‌شده در این زمینه، ارگ بم و منظر فرهنگی آن است که پس از زلزله ویرانگر سال ۲۰۰۳، همزمان در فهرست میراث جهانی و فهرست میراث جهانی در خطر ثبت شد و سپس با اجرای برنامه‌های گسترده ملی و بین‌المللی حفاظت و مرمت، از فهرست میراث جهانی در خطر خارج شد. نمونه دیگر، مرکز تاریخی اودسا در اوکراین است که در سال ۲۰۲۳، با استناد به شرایط اضطراری ناشی از جنگ با روسیه و بر اساس سازوکار ثبت اضطراری کنوانسیون، در فهرست میراث جهانی و همزمان در فهرست میراث جهانی در خطر به ثبت رسید. همچنین در اجلاس اخیر کمیته میراث جهانی، با توجه به شرایط حفاظتی ناشی از درگیری‌های منطقه، قلاع جبل عامل در لبنان و سبسطیه در فلسطین نیز همزمان در فهرست میراث جهانی و فهرست میراث جهانی در خطر ثبت شدند.
این نمونه‌ها نشان می‌دهد که وضعیت حفاظت آثار، در شرایط بحرانی، می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تصمیم‌های کمیته میراث جهانی برای حفاظت فوری از میراث فرهنگی ایفا کند. همچنین بخش حفاظت آثار در اجلاس‌های کمیته میراث جهانی، صرفاً محلی برای گزارش‌دهی درباره اقدامات جاری نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین ابزارهای نظام جهانی حفاظت برای واکنش به بحران‌ها، جلب حمایت بین‌المللی و اتخاذ تصمیم‌های فوری برای صیانت از میراث فرهنگی در معرض تهدید است.
در چند سال اخیر، نمونه ونیز نیز قابل توجه بوده‌است، زیرا تهدیدهای ناشی از فشار گردشگری و مداخلات انسانی در اثر جهانی «ونیز و تالاب آن»، توجه ویژه ایکوموس و کمیته میراث جهانی را به‌دنبال داشته‌است، تا حدی که در سال ۲۰۲۳ مقرر شد «ونیز» فهرست میراث در خطر قرار گیرد و فقط با رایزنی‌های گسترده ایتالیا در صحن اجلاس کمیته میراث جهانی در ریاض، از این وضعیت رهایی یافت. با این حال کمیته میراث جهانی متأثر از گزارشات ایکوموس در اجلاس بوسان، ضمن استقبال از روند اصلاحی در این شهر، تصریح داشت که هرگونه تصمیم جدید درباره مسیرهای دریایی گردشگری باید پیش از اجرا، مورد ارزیابی راهبردی زیست‌محیطی قرار گیرد تا از افزایش فشارهای گردشگری و پیامدهای منفی آن بر ساختار تاریخی و طبیعی ونیز جلوگیری شود.
یادآوری می‌شود گزارشات بخش وضعیت حفاظت آثار در اجلاس‌های کمیته میراث جهانی می‌توانند حتی در سرنوشت نهایی یک اثر تأثیربگذارند. نمونه برجسته این موضوع در سال‌های اخیر، بندر تاریخی لیورپول در انگلستان است که به‌دلیل نگرانی‌های ناشی از پروژه‌های توسعه‌ای بزرگ، ابتدا در سال ۲۰۱۲در فهرست میراث جهانی در خطر قرار گرفت و نهایتا در سال ۲۰۲۱ از فهرست میراث جهانی یونسکو خط خورد.
 تجربه لیورپول یادآور آن است که بی‌توجهی به تأثیرات توسعه‌های جدید بر آثار باارزش جهانی می‌تواند پیامدهای جدی برای جایگاه بین‌المللی آنها داشته باشد؛ تجربه‌ای که در اواخر دهه ۱۳۸۰خورشیدی می‌توانست برای میدان نقش جهان اصفهان نیز رقم بخورد. در آن دوره، احداث برج جهان‌نما در نزدیکی میدان نقش جهان، نگرانی‌های جدی برای ایکوموس و کمیته میراث جهانی را ایجاد کرد و البته با پیگیری‌ها و اتخاذ تدابیر اصلاحی از سوی مسئولان وقت دولت، از جمله کاهش ارتفاع بخش‌هایی از برج جهان‌نما، میدان نقش جهان از ورود به فهرست میراث جهانی در خطر مصون ماند.
تجربه احمدآباد، ونیز، لیورپول، ارگ بم، اودسا و نقش جهان نشان می‌دهد که ثبت جهانی پایان مسیر حفاظت نیست، بلکه آغاز مرحله‌ای حساس از تعهدات دولت‌های عضو در قبال ارزش برجسته جهانی آثار است. گزارش‌های وضعیت حفاظت، مهم‌ترین ابزار نظارتی کمیته میراث جهانی برای پایش این تعهدات به‌شمار می‌روند و می‌توانند از صدور توصیه‌های اصلاحی تا قرار گرفتن یک اثر در فهرست میراث جهانی در خطر و حتی حذف آن از فهرست میراث جهانی را در پی داشته باشند.