مریم جلیلوندفرد
تلاشهای بسیار زیادی برای مستندسازی موسیقی مناطق مختلف بوشهر تاکنون صورت گرفتهاست؛ با این وجود امروزه بخش بزرگی از این میراث، دیگر اجرا نمیشود.
به گزارش اطلاعات، نام موسیقی بوشهر در سالهای اخیر به لطف برگزاری فستیوالهای موسیقی و تلاش برخی نوازندگان بوشهری بیش از هر زمان دیگر شنیده شدهاست.برگزاری «فستیوال کوچه» این شهر را به یکی از مهمترین مقاصد موسیقی محلی ایران تبدیل کردهاست و هزاران علاقهمند را از سراسر کشور به کوچههای قدیمی بوشهر میکشاند. اما آیا این استقبال بهمعنای رونق موسیقی اصیل بوشهر است یا فقط ویترینی است برای گردشگری فرهنگی؟
بزرگمهر صفوی، نوازنده سازهای کوبهای و پژوهشگر موسیقی محلی بوشهر در گفتوگو با خبرنگار اطلاعات اظهار کرد: میان دیده شدن موسیقی بوشهر و حفظ اصالت آن فاصلهای جدی وجود دارد؛ فاصلهای که اگر برای آن چارهای اندیشیده نشود، بخشی از میراث ناملموس جنوب ایران را به خاطرهای دور تبدیل خواهد کرد.
صفوی که سالها در حوزه سازهای کوبهای بوشهر فعالیت کرده و اجراهایش از بوشهر تا خارج از کشور ادامه یافتهاست، افزود:آنچه امروز به نام فستیوال کوچه بوشهر شناخته میشود، ریشه در سنتی قدیمی دارد؛ سنتی که مردم بوشهر سالها پیش از شکلگیری این جشنواره به آن پایبند بودند.
وی توضیح داد: بوشهریها از قدیم شبها در کوچهها دور هم جمع میشدند، خیامخوانی میکردند، ضرب میزدند و با نی جفتی و فلوت، مجلس را گرم میکردند. حتی اگر سازی هم نبود، با دست ریتم میگرفتند. تبدیل همین سنت مردمی به یک فستیوال، کار ارزشمندی است.
موفقیت «کوچه»؛ حاصل مدیریت یا ظرفیت موسیقی؟
به باور صفوی، موفقیت «فستیوال کوچه» بیش از آنکه به تفاوت موسیقی بوشهر با دیگر مناطق مربوط باشد، نتیجه تلاش برگزارکنندگان آن است؛ از جمله احسان عبدیپور و محسن شریفیان که در معرفی فستیوال موسیقی بوشهر با نام «فستیوال کوچه» تلاش بسیار کردند و ارتباطات گسترده و پیگیری مستمر آنان باعث شد رویدادی در شهری کوچک مانند بوشهر به یکی از مهمترین جشنوارههای موسیقی ایران تبدیل شود. در حالی که برپایی چنین رویدادهایی در شرایط فرهنگی بوشهر کار آسانی نیست.
این هنرمند نوازنده با این حال معتقد است که اثر این جشنواره بر بدنه موسیقی محلی، هنوز چندان عمیق نبودهاست. زیرا فستیوال کوچه فعلاً بیشتر جنبه گردشگری دارد و هنوز نمیتوان گفت توانسته موسیقی اصیل بوشهر را احیا یا تقویت کند؛ بهویژه در اجراهای صحنهای که بیشتر به سلیقه مخاطب امروز توجه میشود.البته تغییر، سرنوشت گریزناپذیر موسیقی محلی است. نسل جدید با موسیقیهای پیچیدهتر و تنظیمهای مدرن خو گرفتهاند و همین موضوع باعث شده نوازندگان برای حفظ مخاطب، به موسیقی سنتی رنگ و بوی تازهای بدهند»
به گفته او، حتی در خیامخوانیهای بوشهر نیز سازها تغییر کردهاند؛ سازهایی که زمانی با دایره همراه بودند، امروز با ضرب و تمپو اجرا میشوند، زیرا این سازها صدادهی بهتری دارند.
صفوی تأکید کرد: بسیاری از پیشکسوتان معتقدند آنچه امروز اجرا میشود دیگر موسیقی اصیل بوشهر نیست. اما جلوگیری از تغییرات هم ممکن نیست و موسیقی مانند دیگر عناصر فرهنگ، ناچار به تغییر و تحول است.
موسیقی بوشهر؛ آمیزهای از فرهنگهای جنوب
برخلاف تصور رایج، موسیقی بوشهر محصول یک فرهنگ بسته و مستقل نیست و در طول قرنها از فرهنگهای پیرامونی تأثیر پذیرفتهاست.طوریکه از موسیقی عربی، هرمزگان، جنوب فارس، لرستان و حتی موسیقی کردی تأثیر گرفته و همین دادوستد فرهنگی، هویت امروز آن را شکل داده است.
متخصص سازهای کوبهای بوشهر با این توضیحات، یادآور شد: موسیقی شادمانی بوشهر نیز دو شاخه اصلی داشته است؛ یکی موسیقی مراسم که با نیجفتی و ضرب در عروسیها، حنابندانها و ختنهسورانها اجرا میشد و دیگری موسیقی «دواری» که توسط دورهگردها اجرا میشد و در بخشهایی از هرمزگان، جنوب فارس و خوزستان رواج داشت.
صفوی با اشاره به تلاشهای صورت گرفته برای مستندسازی موسیقی مناطق مختلف بوشهر، از شمال استان تا کنگان، شیرکوه و آیینهای مذهبی و محلی، افزود: امروز بخش بزرگی از این میراث دیگر اجرا نمیشود.
اگر صفحات مجازی را مرور کنیم، بیشتر نیانبان، تمپو و ضرب دیده میشود؛ در حالی که بسیاری از مقامها، آوازها و آیینهای قدیمی موسیقی بوشهری تقریباً از چرخه اجرا خارج شدهاند و فقط در آرشیوها باقی ماندهاند.
آیینهایی که آرامآرام از یاد میروند
وی تأکید کرد: برخی سازها به ثبت ملی رسیدهاند و احتمالاً بخشی از موسیقی آیینی مرتبط با لنجها نیز ثبت شدهاست، اما مسأله اصلی از بین رفتن بستر اجرای این آیینهاست. زمانی مراسم عروسی در بوشهر هفت شب ادامه داشت و هر بخش موسیقی مخصوص خود را داشت، اما امروز همه این آیینها به چند ساعت مراسم در تالارها محدود شدهاست؛ تغییری که عملاً بسیاری از موسیقیهای آیینی را از چرخه زندگی مردم خارج کردهاست.
صفوی گفت: دستگاههای دولتی در سالهای گذشته اقداماتی برای ضبط و ثبت موسیقی بوشهر انجام دادهاند، اما این اقدامات پراکنده، کوتاهمدت و بدون برنامهریزی بودهاند. حتی بسیاری از هنرمندان قدیمی هیچگاه فرصت نیافتند روایتها، خاطرات و شیوههای اجرای موسیقی گذشته را ثبت کنند و امروز فقط تعداد اندکی اثر صوتی از آن دوران باقی ماندهاست.
مهاجرت نکردند؛ کنار کشیدند
این هنرمند موسیقی بوشهر به این پرسش روزنامه اطلاعات که آیا در این شرایط، هنرمندان بوشهری مهاجرت کرده یا از کار دست کشیدهاند، پاسخ داد: بسیاری از استادان قدیمی موسیقی بوشهر همینجا هستند و جایی نرفتهاند، ولی بهدلیل مشکلات اقتصادی، فعالیت حرفهای خود را کنار گذاشتهاند.زیرا درآمد موسیقی محلی، زندگی را تأمین نمیکند. خود من هم شغل دیگری دارم و موسیقی را از روی علاقه دنبال میکنم. اگر کسی فقط بخواهد از موسیقی زندگی کند، معمولاً ناچار است در تالارها برنامه اجرا کند.
وی با توجه به تجربه شخصی خود گفت: برای ارتباط با مخاطب امروز، ناچار شده موسیقی بوشهر را با موسیقی الکترونیک تلفیق کند تا آثارش امکان دیده شدن در فضای مجازی را داشته باشند.
با وجود همه این نگرانیها، صفوی هنوز به آینده موسیقی بوشهر امیدوار است و تأکید میکند: نسل جوان نوازندگان این استان توانمند هستند و همچنان با عشق کار میکنند، اما برای ادامه این مسیر به حمایت، ثبت دقیق میراث موسیقایی و ایجاد فرصتهای بیشتر برای اجرا نیاز دارند.
صفوی همچنین هشدار میدهد که وضعیت فعلی موسیقی محلی فقط به بوشهر محدود نیست و بسیاری از موسیقیهای نواحی ایران با خطر فراموشی روبهرو هستند. فستیوال کوچه دستکم این فرصت را فراهم کرده که موسیقی بوشهر دیده شود؛ اما بسیاری از موسیقیهای محلی دیگر کشور حتی از چنین فرصتی محرومند.
شما چه نظری دارید؟