به گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، پیشینه روابط تجاری دو کشور گواه نبود ارتباط راهبردی و عمیق اقتصادی میان آنهاست. تحولات ژئوپلیتیکی ایجادشده پس از جنگ اوکراین و تحریم روسیه توسط غرب، پنجره فرصتی برای عمقبخشی به روابط دو کشور گشوده است؛ بااینحال، این عمقبخشی نیازمند کلانمعاملههای جدیدی است که در قالب «ابتکار تعامل راهبردی ایران - روسیه» مطرح میشوند. یافتههای گزارش حاکی از امکانپذیری راهبردی شدن روابط ایران و روسیه در حوزههای انرژی، حملونقل و ترانزیت کالا از ایران، تجارت و فراوری کالاهای اساسی کشاورزی و تعاملات صنعتی است. در این گزارش آمده است، ظرفیتهای شکلدهی به ابتکار تعامل راهبردی ایران و روسیه در دو بُعد تدوین شده است:
۱. همکاری در بازارهای انرژی (بهخصوص نفت و گاز).
۲. واردات کالاهای اساسی کشاورزی (غلات، کود و چوب) از روسیه در برابر صادرات کالاهای صنعتی، خدمات فنی - مهندسی و دارو از ایران به روسیه، با طراحی سازوکار دو یا سهجانبه.
در هر بُعد از این ابتکار، تقویت زیرساختهای لجستیکی در کریدور شمال - جنوب - هم در بُعد سختافزاری (مانند بهرهبرداری از مسیرهای موجود و مشارکت در توسعه مسیرهای جدید حملونقل و پایانهها) و هم در بُعد نرمافزاری (مانند اصلاح و همگرایی رویههای مرزی، تعرفهها یا شکلدهی شرکتهای حملونقل مشترک) - نقش پررنگی دارد. افزون بر این، ابتکار ایران - روسیه با چالشها، الزامات و مزیتهای متعددی همراه است.
پنجره فرصتهایی که گشوده شد
بهموجب تحولات ژئوپلیتیک، پنجرهای از فرصت برای تعمیق روابط اقتصادی و سیاسی میان ایران و روسیه باز شده است. روسیه با برخورداری از منابع عظیم انرژی، غلات و کالاهای اساسی، میتواند شریک اقتصادی و استراتژیک مهمی برای ایران باشد. ازسویدیگر، ایران نیز به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی و ظرفیتهای تولید صنعتی میتواند نیازهای روسیه به کالاهای صنعتی و خدمات فنی را تأمین کرده و دسترسی این کشور به آبهای آزاد، کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس، پاکستان و هند را از طریق قلمرو خود میسر سازد.
تحریمهای گسترده غرب، اقتصاد روسیه را با چالشهایی نظیر اختلال در صادرات انرژی، صادرات اقلام اساسی، کاهش واردات کالاهای صنعتی و دشواری در تسویه مبادلات بانکی مواجه کرده است. مشکلات روسیه در صادرات انرژی پس از بحران اوکراین میتواند زمینهساز توسعه همکاریها با ایران در این حوزه باشد.
ایران میتواند با خریدوفروش انرژی مازاد روسیه (بهویژه گاز) و صادرات آن به کشورهای همسایه، علاوه بر بهرهمندی از آورده اقتصادی، به هاب انرژی منطقه تبدیل شده و از مزایای سیاسی - امنیتی آن بهرهمند شود.
از طرفی، ایران به محل تولید کالاهای اساسی در روسیه قرابت دارد و از طرف دیگر، به مصرفکنندگان اصلی این کالاها از حیث جغرافیایی نزدیک است؛ همچنین ظرفیت خالی قابلتوجهی در زمینه آسیابانی و انبارداری در کشور وجود دارد. بهرهگیری از این ظرفیت میتواند ایران را به هاب غلات در منطقه تبدیل کند و آن را به یکی از تأمینکنندگان پایدار غذا برای کشورهای منطقه مبدل سازد.
ازسویدیگر، اقتصاد روسیه متعاقب درگیری در جنگ، بخش قابلتوجهی از ظرفیت صنعتی خود را به صنایع مرتبط با جنگ تخصیص داده و درنتیجه، با کمبودهایی در حوزه کالاهای صنعتی مواجه شده است. ایران میتواند در میانمدت، به یکی از صادرکنندگان اقلام صنعتی و دارای ارزشافزوده به روسیه تبدیل شود.
چالشهای پیش رو
این چالشها را به طور مختصر میتوان شامل موارد زیر دانست: عدم توازن تجاری به نفع روسیه، بخشینگری و کنشهای غیرهمبسته دستگاههای اجرایی کشور، محدودیتهای لجستیکی (بهویژه در کریدور شمال - جنوب)، مشکلات مربوط به تسویه مبادلات مالی به دلیل تحریمهای بینالمللی، تعارض منافع با تغییر الگوی واردات کالاهای اساسی و کمبود زیرساختهای بندری مناسب در دریای کاسپین.
تبدیل ایران به هاب انرژی
همکاری در حوزه انرژی و تبدیلشدن به هاب انرژی: ایران باید با پیشبرد معاملات برد - برد با روسیه در زمینه گاز، گاز مازاد این کشور (که بالغ بر ۱۰۰ میلیارد مترمکعب در سال است) را از طریق خط لوله (ترجیحاً از مسیر دریای کاسپین یا ارمنستان) وارد کرده و به کشورهای مجاور خود ازجمله عراق، ترکیه، پاکستان و عمان صادر کند. ملاحظات مرتبط با این ابتکار عبارتاند از اینکه عمده واردات گاز به خرید و سهم کمتری به سواپ اختصاص یابد. حجم قراردادهای گاز باید بالا و بهصورت بلندمدت باشد و تضامین مناسب برای تحویل میزان مناسبی از گاز از روسیه اخذ شود. همکاری برای خرید مازاد گاز از روسیه و حتی کشورهای منطقه (ازجمله ترکمنستان، ازبکستان و قزاقستان - در اولویت اول) از طریق خط لوله، بهمنظور جلوگیری از تکمیل یا توسعه طرحهای جایگزین خطوط لوله موردحمایت آمریکا (مانند خطوط لوله تاپی و ترانسکاسپین)، باید در دستور کار ایران و روسیه قرار گیرد.
سواپ نفت میان ایران و روسیه میتواند وجه دیگری نیز داشته باشد؛ به این صورت که ایران نفت روسیه و کشورهایی مانند قزاقستان را در شمال کشور دریافت کند و به همان میزان، نفت خود را در منطقه مکران تحویل دهد. این عملیات، ضمن تأمین اهداف مشترک، میتواند زمینه توسعه عملیات مشترک در حوزه پالایشگاهی و پتروشیمی در منطقه مکران را فراهم کند.
بازیگری ایران در هاب غلات
بخش دوم همکاریهای ایران و روسیه، میتواند همکاری در حوزه تجارت و فراوری غلات (تبدیلشدن ایران به هاب غلات) و تسویه تجارت از طریق صادرات کالاهای صنعتی باشد. ایران میتواند با تبدیلشدن به هاب غلات در منطقه، به فراوری گندم پرداخته و محصولات فراوریشده را به سایر کشورها صادر کند. این اقدام باید با تأکید بر افزایش ارزشافزوده و نه صرفاً ترانزیت گندم انجام شود. جهت تسویه تجارت، ایران میتواند بخشی از نیازهای روسیه به کالاهای صنعتی (ازجمله ماشینآلات و تجهیزات، دارو) و خدمات فنی - مهندسی را تأمین کند.
همکاری در زمینه روابط مالی و بانکی
این همکاری شامل تقویت ارتباط پیامرسانی بانکهای روسیه و ایران، ایجاد پیمانهای پولی دوجانبه و ایجاد ترتیبات تسویه دوجانبه از کانالهای رسمی (ترجیحاً با ارزهای محلی) است. تجهیز منابع در حسابهای ایرانی نزد بانک VTB روسیه، ظرفیت بسیار خوبی جهت ایمنسازی تجارت با روسیه و آسیای میانه فراهم خواهد کرد. بر اساس این ابتکار، این امکان فراهم میشود که بهصورت بانکی، شفاف و قاعدهمحور، تجارت اقلام اساسی، صنعت و انرژی با روسیه و کشورهای آسیای میانه تسویه شود. بهعبارتدیگر، رویه جدید، مصداقی روشن از خنثیسازی تحریم است.
توسعه مسیرهای لجستیکی کریدور شمال – جنوب
برای عمقبخشی به روابط اقتصادی ایران - روسیه، ضمن بهرهبرداری بهینه از زیرساختهای موجود، ضروری است زیرساختهای لجستیکی در کریدور شمال - جنوب ارتقا یابد. بهطورکلی، پیشرفت پروژههای مختلف حملونقل در کریدور شمال - جنوب به دلایل مختلف، دچار نوعی سردرگمی و بلاتکلیفی از نظر اولویت اجرا در ایران است. برقیسازی و افزایش ظرفیت خط ریلی اینچهبرون - گرمسار همواره یکی از موضوعات مورد مذاکره میان ایران و روسیه در طول سالهای گذشته بوده است. ارزیابیها بیانگر اشتباه راهبردی در عدم پیشبرد این پروژه با طرف روس است. باتوجهبه راهاندازی قطارهای چین - ایران از مسیر قزاقستان و ترکمنستان که از مرز اینچهبرون وارد ایران میشود، فعالسازی قرارداد مذکور با روسیه، علاوه بر کریدور شمال - جنوب، برای رونقیافتن کریدور شرق به غرب نیز مفید و مؤثر ارزیابی میشود.