سمیرا فرخ‌منش در عصر ایران نوشت: آیا عربستان، ترکیه و پاکستان یک ائتلاف علیه ایران ساخته‌اند، یا خاورمیانه در حال ساختن یک معماری امنیتی جدید است؟

مسأله اصلی توافق مکه، ایران نیست؛ آمریکا هم نیست. مسئله اصلی، این است که چه کسی قرار است امنیت خاورمیانه پس از بحران ایران–آمریکا را تأمین کند.

توافق اخیر میان ترکیه و عربستان و پاکستان در یکی از حساس ترین مقاطع زمانی خاورمیانه شکل گرفت. درست در شرایطی که بحران جنگ ایران و آمریکا همچنان بر منطقه سایه انداخته و به رغم تلاش های بسیاری از بازیگران جهانی، هربار که از مذاکره و تفاهم حرف به میان می آید، چالشی جدید به موضوعات قبلی اضافه می شود. پس جالب ترین نکته این توافق این است که : کشورهای منطقه همزمان هم رقیب هستند هم شریک، هم میانجی و هم متحد!

توافق چه می گوید

این توافق دفاعی در مکه امضا شد. مهم‌ترین تعهد آن، اصل دفاع متقابل است: یعنی اگر یکی از این سه کشور هدف حمله یا تهاجم قرار گرفت، به معنی حمله علیه دو کشور دیگر هم هست.  هدف از این اصل تفاهمنامه، ایجاد یک همکاری دفاعی مشترک و بازدارندگی سه گانه است.

البته جزییات این توافقنامه هنوز منتشر نشده و تعبیر ناتوی اسلامی درباره آن را درست نمی دانم.

چون ساختار فرماندکی مشترک، نیروی نظامی مشترک و تعیین دقیق مکانیسم و سازوکارهای نظامی 3کشور هنوز معلوم نیست. یعنی سطح تعهدات عربستان و ترکیه و پاکستان به یکدیکر تعیین نشده و در عمل معلوم نیست تا کجا قرار است به پیش رود.

چرا حالا؟

جنگ بی قاعده ایران و آمریکا معادلات امنیتی منطقه را بر هم زد. عربستان با درک این واقعیت همزمان نگران زیرساخت های انرژی و مسیرهای دریایی خود هستند.

برای عربستان حفظ امنیت همه جانبه، از واجبات است. حالا به هر طریقی. در یک مرحله از طریق دادن دست دوستی به امریکا و درخواست خرید F35  در مرحله ای دیگر ازراه همکاری با همسایگانی که دغدغه های دفاعی مشترک دارند.

مسیر جنگ ایران و آمریکا نشان داد، ساختار دفاعی کشورهای منطقه نیاز به تنوع بیشتری دارد! ریاض می خواهد در ادامه این مسیر فرسایشی صرفا متکی به آمریکا نباشد. در عین حال که هزینه حمله به خود را بالا ببرد.

چرا ترکیه وارد بازی شده؟

ترکیه بازیگر متفاوتی در این توافق است. عضو ناتو است و در صنعت دفاعی پهپادی قدرتمند است. اما همزمان تلاش می کند استقلال راهبردی خود را به رخ بکشد و با همه ارتباط دوستانه داشته باشد.

ترکیه فهمیده نباید در یک خط مستقیم محدود بماند و می خواهد همزمان در چند اردوگاه باشد تا به هدف چندلایه سازی قدرت خود، دست پیدا کند.

چرا پاکستان؟

پاکستان قطعه متفاوتی در این پازل است. تنها عضو هسته ای این توافق به شمار می رود درحالی که این موضوع به عنوان یک ابزار دفاعی مطرح نشده. یعنی پاکستان به جهت حفظ منافع فرامنطقه ای خود، قصد ندارد تبدیل به یک چتر هسته ای برای ترکیه و عربستان باشد. از طرف دیگر اسلام آباد در چند ماه اخیر نقش برجسته ای در تنش زدایی میان ایران و آمریکا بازی کرده و تلاش داشته تا جای خود را به عنوان یک میانجی فعال تثبیت کند. همین نکته حضور پاکستان را جالب می کند.

این کشور هم قصد دارد بخشی از معماری امنیتی آینده خاورمیانه باشد و هم می خواهد کانال های گفتگو با طرف های مختلف را حفظ کند.

آمریکا این وسط چه نقشی دارد

اشتباه نکنیم. این توافق به معنای خروج آمریکا از خاورمیانه یا مناسبات امنیتی آن نیست! ریاض همچنان به همکاری های نظامی خود با واشنگتن ادامه خواهد داد. ترکیه هم که عضویت خود را در ناتو خواهد داشت. پس پرسش اصلی این خواهد بود: اگر کشورهای منطقه بخواهند خودشان یک دیوار دفاعی برابر تهدیدات بسازند، نقش آمریکا چه خواهد بود؟ آیا چنین اتفاقی عملا امکان پذری است؟ آیا آمریکا به راحتی کاهش نفوذ خود در منطقه ژئواستراتژیک خاورمیانه را خواهد پذیرفت؟ این توافق ضد آمریکایی نیست. ولی می تواند تا حدی به رویکردهای دفاعی بازیگران منطقه استقلال ببخشد.

حالا نوبت ایران است

در نگاه اول شاید عده ای بر این باور باشند که ایران توسط این سه کشور در شمال غربی و شرق و جنوب محاصره شده. اما این نگاه تا حدی اغراق آمیز است. 

درواقع این توافق می تواند به پیچیده تر شدن جایگاه امنیتی ایران بینجامد. هم اکنون، ایران و آمریکا در یک نزاع نظامی دو طرفه هستند. اما این توافقنامه می تواند باعث شود که تنش ها از این حالت دوطرفه بودن خارج شده و بازیگران بیشتری را دخیل کند. از طرف دیگر هیچ یک از سه کشور مورد نظر، به دلایل مختلف نظامی، ژئوپلتیک و امنیتی خواستار جنگ با ایران نیستند. بنابراین این توافقنامه تهدید و فرصت را همراه هم برای ایران به ارمغان می آورد.

یعنی همزمان که می تواند تهدیداتی را برای ایران افزایش دهد، انگیزه ای هم برای کاهش تنش و بازتعریف دوباره روابط منطقه ای ایجاد خواهد کرد. یعنی این توافق می تواند هزینه جنگ های آینده را تا حدی بالا ببرد که بازیگران به جان آن، مدیریت بحران را انتخاب کنند. و این یعنی فرصت خوب برای ایران.

آیا این توافق جدی است؟

هنوز معلوم نیست. این توافقنامه فعلا در مرحله امضا قرار دارد و هنوز اجرا نشده است. در صورتی که در حد یک تعهد سیاسی باقی بماند اثر محدودتری خواهد داشت. اما اگر در عمل به تبادل اطلاعات، رزمایش های مشترک یا همکاری های دریایی برسد، ماهیت جدی تری به خود خواهد گرفت. این توافقنامه هم اکنون نماد یک تقسیم کار امنیتی جدی در منطقه می باشد.

آینده چه خواهد شد؟

سه سناریو در پیش داریم: می تواند توافقی در حد یک پیام سیاسی باقی بماند. یا اینکه می تواند به همکاری های واقعی دفاعی بدل شود، یا اینکه در صورت پیوستن بازیگران دیگر، تبدیل به یک شبکه امنیتی، دفاعی شود. هر سه کشور روابط پیچیده ای با ایران دارند. ترکیه هم همکاری هم رقابت ، پاکستان نگران مرزها و تاثیرش از رفتارهای ایران، و عربستان منتظر پایان جنگ تا بتواند نفس راحتی کشیده و رویاهای مدرن سازی عربستان را عملی کند. پس فعلا باید منتظر بود.

شاید پرسشی که ایران روزها شنیده می شود این باشد که آیا یک ائتلاف علیه ایران شکل گرفته است یا نه؟ اما به نظر می رسد مساله ایران ائتلاف سه کشور نیست. مساله نظمی است که در حال شکل گرفتن است. اما با ایران یا بدون ایران؟ پس اصلی ترین پرسش اینطور شکل می گیرد که اگر نظم امنیتی منطقه ما در حال تغییر و پوست اندازی است، ایران در کجای این نظم و ساختار ایستاده است؟