روفیا تیرگری 

مناطقی که در کمربند خشک زمین قرار دارند و ایران هم جزو   آن است، قربانیان اولیه و اصلی تغییر اقلیم در جهان هستند

میانگین دمای کشور از دهه ۱۳۴۰ شمسی (۱۹۶۰ میلادی) تاکنون، دو درجه سانتی‌گراد افزایش یافته، میزان بارندگی در ۲۰ سال گذشته ۲۰ درصد کاهش یافته و الگوهای بارش نیز دچار تغییر شده است. پیش‌بینی می‌شود که ایران در دهه‌های آینده شاهد افزایش ۶/۲ درجه سانتی‌گراد در میانگین دما و کاهش ۳۵ درصدی در میزان بارندگی خواهد بود؛ روندی که کم‌آبی و بهره‌برداری بیش از حد از منابع آبی را تشدید خواهد کرد.
از پیامدهای تغییرات اقلیمی در ایران می‌توان به بیابان‌زایی و تخریب خاک به دلیل کاهش پوشش گیاهی، کاهش محصولات کشاورزی و افزایش آفات و بیماری‌ها در کشاورزی، توفان‌های گرد و غبار و افزایش پدیده‌های شدید اقلیمی مانند موج‌های گرما و سیلاب‌ها اشاره کرد.
تغییر در الگوی بارش 
نشانه‌های تغییرات اقلیمی در ایران سال‌هاست که بروز کرده و خود را نشان داده‌اند. این تغییرات باعث افزایش دمای هوا و کاهش بارش برف شده است. دکتر عادل جلیلی، اکولوژیست می‌گوید: پدیده تغییر اقلیم علاوه بر اثرات جهانی، اثرات متفاوت منطقه‌ای هم دارد. مثلا اروپا می‌تواند در کشاورزی از این پدیده سود ببرد چون در منطقه‌ای سرد واقع شده و فصل رویش کشاورزی در آن کوتاه است. با افزایش دما فصل رویش طولانی‌تر می‌شود و تولیدات کشاورزی افزایش می‌یابد. اما از سویی چون بیشتر شهرهای اروپایی در حاشیه سواحل دریاها و اقیانوس‌ها قرار دارند، آب شدن یخ‌های قطبی باعث بالا آمدن سطح دریاها می‌شود و بسیاری از این شهرها به زیر آب می‌روند.
وی می‌افزاید: مناطقی که در کمربند خشک زمین قرار دارند و ایران هم جزو آن است، بحران‌های جدی‌تر و شدیدتری خواهند داشت. متأسفانه باید گفت کشور ما جزو قربانیان اولیه و اصلی تغییر اقلیم در جهان است. طبق مطالعاتی که در مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور انجام شده، در ۳۰ سال گذشته ۱۰/۱ـ۱ افزایش گرمایش داشته‌ایم. با افزایش گرما در کشور ما دو اتفاق ویژه می‌افتد، نخست افزایش تبخیر و دوم تغییر در الگوی بارش. 
جلیلی توضیح می‌دهد: دو منطقه کوهستانی البرز و زاگرس، نعمت بزرگی برای ما هستند. بارش‌ها در این مناطق به شکل برف است. در زمستان، برف‌ها به تدریج آب می‌شود که هم باعث تقویت آب‌های زیرزمینی شده و هم با جاری شدن به سوی رودخانه‌ها، آن‌ها را پرآب می‌کند. اگر این الگوی بارش از برف به باران تغییر یابد، کل این فرآیند به هم می‌ریزد. با بارش باران، آب سریع‌تر از حوزه‌های آبی خارج می‌شود و به تدریج رودخانه‌های دائمی به رودخانه‌های فصلی تبدیل می‌شوند؛ یعنی در زمستان پرآب و در تابستان خشک و بی‌آب خواهند  بود.
مطالعات مختلف نشان می‌دهد حدود ۳۵ میلیارد مترمکعب از ذخیره آب کشور کاسته شده است. این کسری ذخیره آبی برای کشور ما که همیشه در شرایط بحران آب قرار دارد فاجعه است.
انقراض گونه‌های گیاهی 
تغییر بارش در ارتفاعات از برف به باران، باعث انقراض بسیاری از گونه‌های گیاهی می‌شود. دکتر جلیلی در این باره می‌گوید: مناطق آلپی و نیمه آلپی (ارتفاعات کوهستانی) محل رویش‌ گونه‌هایی از گیاهان است که فقط در برف پرورش می‌یابند. با تغییر بارش از برف به باران، چون امکان مهاجرت برای این‌ گونه‌های نادر وجود ندارد، رو به انقراض می‌روند. انقراض گونه‌های گیاهی، دومین متغیر تغییر اقلیم در ایران است.
وی خاطرنشان می‌کند: ۵۵ درصد سطح کشور ما در قلمرو بیابانی قرار گرفته است. وقتی گرمایش اتفاق می‌افتد، تبخیر افزایش پیدا می‌کند. در حقیقت میزان آب‌هایی که از مناطق کوهستانی به سمت این دشت‌ها سرازیر می‌شود کم شده و پدیده بیابان‌زایی سرعت بیشتری می‌یابد. کاهش میزان در آورد آبی، توسعه بیابان‌زایی و انقراض گونه‌های گیاهی و جانوری از چالش‌های جدی تغییر اقلیم به شمار می‌رود که کشور ما دچار آن شده است.
چالش تهدید تمدنی 
از آنجایی که ایران جزو ۱۰ کشور اول در تولید گازهای گلخانه‌ای است، به همان نسبت مسئولیت بیشتری در مدیریت مصرف سوخت‌های فسیلی دارد. 
دکتر جلیلی با بیان این موضوع می‌گوید: از سوی دیگر گرمایش زمین، کشور را در معرض تهدید تمدنی قرار داده است، بنابراین تغییر اقلیم باید مهم‌ترین و اصلی‌ترین چالش برای مسئولان کشور باشد. متأسفانه این موضوع هنوز در ادبیات جامعه علمی ما جایی ندارد، چه برسد به مراکز تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری؛ در حالی که مواجهه با پدیده تغییر اقلیم برای کشور ما یک ضرورت  حیاتی است و  می ‌تواند هم تهدید و هم فرصت باشد.
وی توضیح می‌دهد: کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای و سازگاری با پدیده تغییر اقلیم، دو مقوله کاملا متفاوت هستند که ممکن است دارای مزیت‌های نسبی باشند؛ یعنی می‌توانیم این تهدیدها را به فرصت تبدیل کنیم. 
این اکولوژیست تصریح کرد: یکی از چالش‌های بزرگ اقتصادی کشور ما سیستم یارانه‌ای حاکم بر مصرف انرژی است؛ عددی معادل ۱۷۲ میلیارد دلار. این مبلغ که عدد نسبتا بزرگی است اگر در جهت رشد اقتصادی و تولید، سرمایه‌گذاری شود، آورد زندگی مردم افزایش می‌یابد و به همان نسبت وابستگی به سوخت‌های فسیلی کاهش پیدا می‌کند. از سوی دیگر با تغییر رویکرد حمل‌ونقل از جاده‌محور به راه‌آهن، ۷۰ درصد انرژی کمتری مصرف می‌شود.
علاوه بر آن، ایران یکی از مهم‌ترین کشورهای جهان است که می‌تواند بخش عمده‌ای از انرژی خود را از نیروگاه‌های خورشیدی تأمین کند. اگر به این رویکردها توجه شود ما یکی از کشورهای پیشرو در جهت کاهش گازهای گلخانه‌ای خواهیم بود.
بحران آب 
به گفته دکتر جلیلی، اگر در کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای موفقیتی نداشته باشیم ناچاریم با پدیده تغییر اقلیم کنار بیاییم. 
او می‌گوید: یکی از خروجی‌های تغییر اقلیم، بحران آب است. براساس مطالعات انجام‌شده در مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، ایران باید ۵۰ درصد مصرف آب خود را کاهش دهد اما چگونه؟ نخست باید رویکرد رشد اقتصادی از منابع طبیعی‌محور به خدمات‌محور تغییر یابد؛ یعنی به جای توسعه در عرصه کشاورزی، در عرصه‌های گردشگری، ترانزیت کالا و توسعه دریامحور سرمایه‌گذاری شود. 
وی برای نمونه توضیح می‌دهد: کشورهای جنوب خلیج‌فارس به لحاظ اقلیمی اصلا قابل‌مقایسه با سرزمین ما نیستند، اما همه تلاش خود را به کار بسته‌اند تا توسعه دریامحور را گسترش دهند؛ درحالی که ما کل آن عرصه‌ها را به صورت برهوت درآورده‌ایم. با بهره‌برداری از حاشیه دریای عمان، بخش عمده‌ای از نیاز آبی کشور تأمین خواهد شد؛ چنانچه کشورهای همسایه‌ عمل کرده‌اند.
حمل‌ونقل رایگان 
در برخی از شهرهای بزرگ جهان برای کنترل ترافیک و آلودگی هوا حمل‌ونقل عمومی را رایگان کرده‌اند. با آغاز جنگ ۴۰ روزه، حمل‌ونقل مترو و اتوبوس‌های بی‌آرتی در تهران رایگان شد اما چرا از بار ترافیکی تهران آن‌گونه که انتظار می‌رفت کاسته نشده است؟ 
دکتر جلیلی می‌گوید: ۱۱ خط مترو برای تهران طراحی شده که تمام نقاط شهر را به هم‌ وصل می‌کند اما در طول ۵۰ سال گذشته ما فقط توانستیم ۷ خط مترو را به بهره‌برداری برسانیم. از آنجایی که تردد در جای‌جای تهران با حمل‌ونقل عمومی امکان‌پذیر نیست، رایگان شدن مترو و اتوبوس‌های بی‌آرتی تأثیر چندانی در کنترل ترافیک نداشته و ندارد. ما هنگامی می‌توانیم ادعای کنترل ترافیک و آلودگی هوا را داشته باشیم که امکان استفاده از حمل‌ونقل عمومی را برای تک‌تک شهروندان فراهم کرده باشیم. فقط در آن صورت می‌توان با جریمه و اجرای قانون، مانع تردد خودروهای شخصی در سطح شهر شد. به این ترتیب هم ترافیک کنترل می‌شود و هم از آلودگی هوا کاسته خواهد شد.
تحولات اقلیمی در ایران
دکتر فاطمه درگاهیان، اقلیم‌شناس و عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع می‌گوید: بعد از قطب شمال، آنومالی (ناهنجاری) دمای ایران بیش از دو برابر آنومالی کره زمین است و با وجود این که هر سال بالاترین رکورد دمایی در قسمت‌های مختلف جهان متفاوت است اما تغییرات آنومالی ایران از سال ۲۰۱۶ تاکنون به موازات تغییرات آنومالی قطب شمال با شدت کمتری رخ داده است و این روند در آینده نیز ادامه دارد.
عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع می‌افزاید: بیشترین آنومالی دما در ایران در سال ۲۰۱۰ در حدود ۲ درجه سانتی‌گراد بوده که در سال ۲۰۲۱ تقریبا به ۱۲/۲درجه سانتی‌گراد رسیده است. براساس داده‌های اقلیمی مرکز اروپا و پیش‌بینی میان‌مدت وضع هوا، سال ۲۰۲۴ به عنوان «گرم‌ترین سال جهان» به ثبت رسید.
 در دو سال متوالی ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ رکورد دما در جهان شکسته شد و تابستان ۲۰۲۴ نیز عنوان «گرم‌ترین تابستان» در سراسر جهان را به دست آورد. میزان آنومالی دمایی مثبت (گرما) سالانه ایران در سال ۲۰۲۴ به ۰۸۴/۲ درجه سانتی‌گراد رسید و در بین ماه‌های سال ۲۰۲۴ نیز ماه آگوست، رکورددار دما در ایران بود و به‌عنوان گرم‌ترین ماه آگوست از سال ۱۹۴۰ تاکنون ثبت شد.
وی می‌گوید: با توجه به گزارش‌های IPCC (هیئت بین‌الدول تغییرات اقلیمی) در سناریوهای اقلیمی، در دهه‌های آتی ثبت رکورد بیشترین دما بارها و بارها شکسته و آنومالی‌های مثبت (گرما) بیشتری ثبت خواهد شد. بنابراین روند افزایش دما واقعیتی غیرقابل انکار و بالا بودن آنومالی‌ دمای کشور، هشداری برای تمامی مدیران و برنامه‌ریزان کشور در تمام سطوح است که لزوم انجام اقدامات لازم در جهت کاهش اثرات مخرب آن را آشکار می‌سازد. 
 رویدادهای شدید مرتبط با گرما، چالش‌های محیط زیستی فراوانی را به همراه خواهد داشت که ضرورت توجه به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای را بیشتر می‌کند. 
لزوم استفاده از انرژی‌های پاک
افزایش گازهای گلخانه‌ای در جو  هشدار می‌دهد که دیگر دوران تولید انرژی از سوخت‌های فسیلی و منابع طبیعی به پایان رسیده است و بشر برای نجات خود باید به سراغ سوخت‌های پاک و تجدیدپذیر برود اما جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران و اختلال در حرکت کشتی‌های سوخت‌رسان در آبراهه تنگه‌هرمز نشان از آن دارد که جهان ۸۰درصد انرژی خود را از سوخت‌های فسیلی تأمین می‌کند و هنوز تغییر اقلیم و گرم‌تر شدن زمین را جدی نگرفته است.