مینا حیدری. معاون پیشگیری و بازتوانی اعتیاد سازمان بهزیستی کشور از فعالیت ۹۸۱ کمپ ترک اعتیاد تحت نظارت این سازمان خبر داد و گفت: مصرف و توزیع داروهای درمان اعتیاد در این مراکز ممنوع است و در صورت مشاهده، کمپ متخلف تعطیل خواهد شد.
میلاد مشایخی اظهار کرد: از نظر قانونی، مراکز اقامتی در چارچوب ماده ۱۵ قانون مبارزه با مواد مخدر قرار میگیرند و افراد بهصورت داوطلبانه بین ۳۰ تا ۹۰ روز در این مراکز اقامت دارند. براساس آمارهای سال گذشته، ۲۶۲ هزار نفر از خدمات سازمان برای درمان اعتیاد استفاده کردند.
اعلام ممنوعیت مصرف داروهای درمان اعتیاد در مراکز اقامتی، بار دیگر بحث درباره شیوه درمان در کمپها و میزان آمادگی این مراکز برای مدیریت علائم جسمی و روانی ترک را مطرح کرده است. دکتر امید مساح، دکترای تخصصی مطالعات اعتیاد به خبرنگار اطلاعات گفت: اگر قرار باشد حتی موارد استثنایی استفاده از دارو برای کنترل علائم شدید روزهای نخست ترک نیز حذف شود، درمان در این مراکز عملا به الگوی اولیه و کاملا پرهیزمدار بازمیگردد؛ شرایطی که در آن حضور و نقش مسئول فنی و نظارت پزشکی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مساح درباره اعلام ممنوعیت مصرف داروهای درمان اعتیاد در مراکز اقامتی گفت: آییننامهها و دستورالعملهای درمان در مراکز اقامتی، از ابتدا با فرض پرهیزمدار بودن طراحی شده بود اما بعدها بنا بر ضرورت اجازه داده شد در بعضی مراکز و در برخی شرایط، مقدار محدودی دارو برای روزهای نخست ترک و کنترل علائم شدید استفاده شود.
او افزود: اگر تصمیم جدید به معنای حذف همین موارد استثنا نیز باشد، در واقع مراکز اقامتی به همان شرایط اولیه بازمیگردند و درمان در آنها به شکل کاملا پرهیزمدار انجام خواهد شد.
حضور جدی مسئول فنی در روزهای نخست
مساح با اشاره به وضعیت افرادی که در روزهای نخست ترک با علائم جسمی شدید مواجه میشوند، ادامه داد: در مراکز اقامتی معمولا یک بخش جداگانه برای افرادی که به تازگی وارد مرکز شدهاند و علائم جسمانی ناشی از ترک در آنها شدیدتر است، در نظر گرفته میشود تا مرحله نخست ترک را پشت سر بگذارند. در چنین شرایطی نقش مسئول فنی بسیار مهم است و اگر قرار باشد داروهای درمان اعتیاد در مراکز ممنوع باشد، حضور روزانه و منظم مسئول فنی باید جدیتر شود.
به گفته این متخصص مطالعات اعتیاد، مسئول فنی باید دستکم در ساعت مشخصی از روز در مرکز حضور داشته باشد و افرادی را که در هفته نخست ترک قرار دارند، معاینه کند.
وی گفت: اگر فرد دچار درد شدید، اختلال خواب، بیقراری یا سایر علائم ناشی از قطع مصرف مواد شود، پزشک باید بتواند وضعیت او را ارزیابی و در صورت نیاز، داروهای کمکی مناسب و ساده را با نسخه برای او تجویز کند.
مساح یادآوری کرد: البته در چنین شرایطی مسأله دیگری نیز مطرح میشود و آن نحوه تهیه و رساندن دارو به فرد است؛ زیرا در مراکز اقامتی معمولا همراهی وجود ندارد که داروی تجویزشده را از داروخانه تهیه و به مرکز منتقل کند. بنابراین باید برای این موضوع نیز سازوکار مشخصی پیشبینی شود.
همه افراد مناسب کمپ نیستند
مساح یکی از مسائل مهم مراکز اقامتی را نحوه پذیرش افراد دانست و گفت: فرد پیش از ورود به مرکز باید مورد ویزیت پزشک قرار گیرد و یک مصاحبه روانپزشکی یا دستکم مصاحبه روانشناختی توسط درمانگری که سابقه کار در حوزه اعتیاد دارد، برای او انجام شود. اگر پزشک مسئول فنی در بدو ورود حضور داشته باشد و بتواند شرح حال پزشکی فرد را نیز دریافت کند، شرایط مناسبتر خواهد بود. در غیر این صورت باید روانشناس یا مشاوری که با اصول مصاحبههای روانشناختی و روانپزشکی آشناست، وضعیت اولیه فرد را ارزیابی کند.
به گفته وی، پیش از پذیرش باید بیماریهای جسمی و اختلالات اعصاب و روان فرد نیز بررسی و مشخص شود که آیا اساسا حضور او در یک مرکز اقامتی برای درمان مناسب است یا خیر. مساح تأکید کرد: همه افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد، لزوما گزینه مناسبی برای درمان در مراکز اقامتی نیستند. برخی ممکن است به دلیل محدودیتهای جسمی، اختلالات روانی همراه، بیماریهای جسمی یا واکنشهای شدید احتمالی در دوره محرومیت از مواد، به بستری بیمارستانی یا درمان سرپایی نیاز داشته باشند. در صورت انجام نشدن غربالگریهای اولیه، گاهی فرد پس از ورود به مرکز و در روزهای بعد مشخص میکند که اساسا حضورش در مرکز اقامتی مناسب نبوده است؛ در حالی که ممکن بود از ابتدا با یک ارزیابی درست، محل مناسب درمان برای او انتخاب شود.
درمان فقط به قطع مصرف محدود نمیشود
این متخصص مطالعات اعتیاد درباره نیروهایی که در مراکز اقامتی فعالیت میکنند نیز توضیح داد: در این مراکز معمولا از افرادی که خود سابقه مصرف مواد و پس از قطع مصرف، تجربه موفقی از پاکی طولانیمدت داشتهاند، استفاده میشود. این افراد پس از گذراندن دورههای مددیاری، با اصول اولیه کمکرسانی و خدمت به افراد مبتلا به اعتیاد آشنا میشوند و بخشی از فعالیتهای مراکز با کمک آنها و بر اساس الگوی خودیاری پیش میرود. به گفته مساح، در بسیاری از مراکز مجاز که از سازمان بهزیستی مجوز فعالیت دارند، علاوه بر مسئول فنی، مشاور نیز پیشبینی شده است؛ هرچند حضور مشاور یا رواندرمانگر ممکن است دائمی نباشد و در روزها و ساعات مشخصی از هفته انجام شود. جلسات گروهدرمانی و گروههای خودیار نیز از جمله برنامههای غیردارویی این مراکز هستند و بخش مهمی از روند درمان اقامتی را تشکیل میدهند.
مراکز غیرمجاز و تخلفات دردناک
مساح درباره انتشار فیلمهایی از رفتارهای نامناسب و خشونتآمیز با افراد در برخی کمپها اظهار کرد: مراکز مجاز که از سازمان بهزیستی مجوز گرفتهاند، تحت نظارت قرار دارند و ناظران سازمان بهزیستی نیز بهصورت دورهای از این مراکز بازدید میکنند.
وی تأکید کرد درباره این که چنین اتفاقاتی دقیقا در چه نوع مراکزی بیشتر رخ میدهد، داده رسمی و ثابتشدهای در اختیار ندارد، اما احتمال بروز چنین مواردی در مراکز غیرمجاز بیشتر است.
این متخصص مطالعات اعتیاد ادامه داد: مراکزی که مجوزهای رسمی و قانونی را دریافت نکردهاند، طبیعتا از نظارتهای معمول مراکز مجاز برخوردار نیستند و همین موضوع میتواند احتمال بروز تخلف و رفتارهای نامناسب را افزایش دهد. او در عین حال گفت: حتی مراکز غیرمجاز شناساییشده نیز ممکن است از سوی نهادهای مختلف، از جمله دستگاه قضایی، انتظامی یا سازمان بهزیستی مورد بازرسیهای سرزده قرار گیرند.
کمپ، عنوانی عمومی برای مراکز متفاوت
دکتر مساح درباره دستهبندی مراکز اقامتی گفت: در افکار عمومی، همه این مراکز با عنوان کمپ شناخته میشوند، اما در آییننامهها و مقررات، میان انواع مراکز اقامتی تفاوتهایی وجود دارد. برخی مراکز به شکل روزانه و برخی به صورت شبانهروزی فعالیت میکنند و بسته به نوع مرکز، ظرفیت، امکانات و خدمات قابلارائه، دستهبندیهای متفاوتی برای آنها پیشبینی شده است.
بنابراین نمیتوان همه مراکزی را که در جامعه با عنوان کمپ ترک اعتیاد شناخته میشوند، از نظر نوع خدمات، امکانات و شیوه درمان یکسان دانست.
به گفته او، یکی از نکات مهم در روند درمان اقامتی این است که فرد از همان ابتدای ورود، بهدرستی ارزیابی شود و مشخص شود آیا اساسا مرکز اقامتی برای او مناسب است یا باید در یک مرکز سرپایی یا بیمارستانی تحت درمان قرار گیرد.
بنابراین، اعلام ممنوعیت دارو در مراکز اقامتی، اهمیت نظارت پزشکی، حضور منظم مسئول فنی، غربالگری پیش از پذیرش و تفکیک مراکز مجاز و غیرمجاز را بیش از گذشته برجسته میسازد؛ زیرا قطع مصرف مواد برای همه افراد مسیر یکسانی ندارد و انتخاب محل و شیوه درمان باید متناسب با وضعیت جسمی و روانی هر فرد انجام شود.
با اعلام خبر ممنوعیت استفاده از داروهای ترک اعتیاد در کمپها از سوی معاون پیشگیری و بازتوانی اعتیاد سازمان بهزیستی کشور، کارشناسان از ضرورت آمادگی این کمپها برای اجرای دستورالعمل جدید میگویند.