رویداد۲۴ نوشت: وزارت خزانهداری آمریکا در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی باقیمانده را که قبلاً تحریم نشده بودند، تحریم کرد. این یعنی عملاً همه ایرلاینهای ایرانی (ایرانایر، ماهان و بقیه) تحت تحریم مستقیم آمریکا هستند. فرودگاهها و شرکتهایی که به هواپیماهای ایرانی سوخت، خدمات فرودگاهی یا بلیط بدهند، در خطر تحریم ثانویه (قطع از نظام بانکی دلاری) قرار میگیرند. در هفته اخیر نیز کشورهای مختلف از جمله عراق، ترکمنستان، آذربایجان، عمان، گرجستان و ارمنستان و... پروازهای ایران را محدود کردند. با این وجود هنوز هم راهی برای خروج هست. در این گزارش به بررسی نقاط قابل دسترس برای خروج از کشور خواهیم پرداخت.
واشنگتن علاوه بر خود شرکتهای ایرانی، نسبت به ارائه خدمات به هواپیماهای این شرکتها نیز هشدار داده است. سوخترسانی، خدمات زمینی، فروش بلیت و سایر خدمات فرودگاهی میتواند برای شرکتهای خارجی که با شرکتهای تحریمشده همکاری میکنند، ریسک تحریم ایجاد کند. در عمل، همین موضوع باعث شده است برخی کشورهای همسایه ترجیح دهند به جای پذیرش ریسک تحریمهای ثانویه آمریکا، دسترسی شرکتهای ایرانی به فرودگاههای خود را محدود کنند.
در نخستین مرحله، آذربایجان، گرجستان، عمان و برخی مسیرهای عراق محدود شدند. سپس امارات متحده عربی نیز اعلام کرد پرواز شرکتهای هواپیمایی ایرانی به این کشور را تا اطلاع ثانوی متوقف میکند. در عراق نیز طی روزهای اخیر دامنه محدودیتها افزایش یافت و فرودگاههای بغداد، نجف، اربیل و سلیمانیه پروازهای ایران را متوقف کردند. در نتیجه، بخشی از مهمترین هابهای هوایی اطراف ایران از دسترس شرکتهای ایرانی خارج شدهاند. نکته اینجاست که تصور نمیشد عراقیها این چنین پشت آمریکا در مقابل ایران درآیند. ایران نیز تنها به یک تهدید تلویزیونی در حال حاضر بسنده کرده است.
ماهان هنوز پرواز دارد؟
ماهان ایر هنوز پروازهای مستقیمی به شرق آسیا دارد. تایلند، روسیه، چین و ویتنام تا این لحظه جزو مقاصد بین المللی هواپیمایی تحریم شده ماهان هستند. ایران ایرتور هم مقاصد جذابی همچون کوالالامپور را در برنامه پروازهای مستقیم خارجی خود دارد. برخی تورهای گردشگری درحال فروش تورهای ترکیبی گرجستاناند. طی تماس خبرنگار رویداد۲۴ با یکی از سایتهای مطرح حوزه گردشگری، مشخص شد که تورهای مربوط به گرجستان از طریق سفر هوایی به ارمنستان و ادامه سفر زمینی یا هوایی از طریق این کشور به گرجستان در حال اجرا هستند.
بنابراین در شرایط فعلی، چند مسیر مهم در شرق و غرب همچنان توسط ایرلاین های ایرانی به صورت هوایی برقرار است؛ ترکیه، ارمنستان، تایلند، مالزی، روسیه و چین. هرچند پروازهای مستقیم سابق به مقاصد آذربایجان، عراق، گرجستان، امارات و عمان به طور کامل قطع شده است.
آنچه درباره توقف پروازهای ترکیه در خبرها می خوانید، مربوط به ایرلاین های ترکیهایست که تقریبا تمامی آنها از روز نهم اسفند یعنی آغاز جنگ، پروازهای خود را به مقصد و از مبدا ایران تعلیق کرده اند؛ شرکت هواپیمایی ترکیش ایرلاینز در تمدید این تعلیق گفته پروازهای خود به ایران را تا دستکم مارس ۲۰۲۷ متوقف می کند و پگاسوس، دیگری ایرلاین ترکیهای نیز شرایط مشابهی دارد.
درباره سایر شرکت های هواپیمایی خارجی که تا پیش از جنگ در ایران فعال بوده اند از جمله شرکتهایی مانند لوفتهانزا، آستریا، قطرایرویز نیز پروازها از روز نهم اسفند تعلیق شده و ارتباط مستقیمی به تحریمهای اخیر ندارد.
ترکیه؛ دروازه غرب
در میان مسیرهای موجود، ترکیه از اهمیت ویژهای برخوردار است. دلیل آن فقط مرز مشترک با ایران نیست. ترکیه یکی از بزرگترین شبکههای حملونقل هوایی منطقه را در اختیار دارد و استانبول میتواند برای مسافر ایرانی نقش یک هاب ترانزیتی را ایفا کند.
مشکل اینجاست که با تعلیق پروازهای ترکیهای عملا ظرفیت پروازهای ترانزیتی مستقیم از ترکیه از بین رفته اما مسافران ایرانی همچنان می توانند با پروازهای ایرانی خود را به استانبول رسانده و با توجه به قانون لغو روادید میان ایران و ترکیه، به راحتی از طریق پروازهای بین المللی، به مقاصد خود در سراسر جهان پرواز کنند.
مسیر زمینی ایران ـ ترکیه نیز اهمیت مضاعفی پیدا کرده است. مسافر میتواند از طریق مرزهای زمینی مانند بازرگان، رازی و سرو وارد ترکیه شود و سپس از شهرهایی مانند وان یا استانبول به مقصد نهایی خود پرواز کند. این مسیر البته دیگر یک سفر ساده چندساعته نیست. گزارشها از افزایش شدید تقاضا در مرزهای ترکیه و شکلگیری صفهای طولانی حکایت دارد. برخی مسافران نیز به دلیل افزایش تقاضا ناچار شدهاند هزینههای بالاتری برای اتوبوس و حملونقل زمینی بپردازند. در روزهای اخیر ادعاهایی درباره فروش بلیت این مسیر تا ۶۵ میلیون تومان در بازار غیررسمی منتشر شده است.
بررسی قیمتهای رسمی نشان میدهد این رقم فعلاً در سامانههای فروش رسمی قابل تأیید نیست؛ در یکی از بررسیهای منتشرشده، قیمت رسمی بلیت حدود ۸ میلیون تومان اعلام شده، اما ظرفیت سرویسهای موجود تکمیل بوده است. همین کمبود ظرفیت میتواند متقاضیان را به سمت بازار غیررسمی و دلالی سوق دهد.
ارمنستان؛ کوچک، اما استراتژیک
مسیر خروج دوم خروج از کشور، ارمنستان است. پروازهای مستقیم تهران ـ ایروان همچنان برقرار است و همین موضوع اهمیت فرودگاه ایروان را افزایش داده است. از سوی دیگر، ارمنستان از طریق مرز نوردوز ـ آگاراک به شبکه زمینی ایران متصل است.
در سناریوی تشدید محدودیتهای هوایی، این مسیر میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند. مزیت ارمنستان، دسترسی به شبکه هوایی بین المللی است. اما ظرفیت این مسیر با ظرفیت یک هاب بزرگ مانند استانبول قابل مقایسه نیست؛ بنابراین اگر تقاضا به شکل ناگهانی افزایش پیدا کند، خود مرز نوردوز، جادههای منتهی به ایروان و ظرفیت فرودگاه زوارتنوتس میتوانند به گلوگاه تبدیل شوند.
چرا آذربایجان گزینه خوبی نیست؟
از نظر جغرافیایی، آذربایجان یکی از منطقیترین گزینهها برای اتصال ایران به شبکه پروازی بین المللی است. باکو فاصله زیادی با ایران ندارد و فرودگاه حیدر علیاف نیز شبکه پروازی گستردهای دارد. اما مشکل اصلی این است که تردد عادی مسافری از مرز زمینی ایران و آذربایجان همچنان امکانپذیر نیست و از سوی دیگر ورود به آذربایجان مستلزم دریافت ویزاست. همزمان، پرواز شرکتهای ایرانی به آذربایجان نیز متوقف شده است. این موضوع اهمیت جغرافیایی آذربایجان را از بین نمیبرد، اما آن را از گزینههای فوری و عمومی خارج میکند.
عراق؛ مسیری که ناگهان از دست رفت
عراق تا همین چند روز قبل یکی از مهمترین مسیرهای هوایی ایران بود. علاوه بر بغداد، فرودگاههای نجف، اربیل و سلیمانیه نیز برای مسافران ایرانی اهمیت داشتند. اما از ۲۵ سپتامبر، چهار فرودگاه اصلی عراق پروازهای ایران را متوقف کردند.
این اتفاق از دو جهت اهمیت دارد. اول اینکه عراق یکی از مهمترین مقاصد سفر ایرانیان بود. دوم اینکه عراق برای بخشی از مسافران نقش مسیر واسطه برای ادامه سفر نیز داشت. حالا با توقف پروازها، تنها گزینه باقیمانده برای بسیاری از مسافران، عبور زمینی از مرزهای ایران و عراق است. مرزهای مهران، شلمچه و چذابه از مسیرهای مهم زمینی هستند، اما ظرفیت جادهای و مرزی آنها با ظرفیت یک شبکه هوایی قابل مقایسه نیست. با این وجود هنوز هم در فضای مجازی اخباری مبنی بر وجود برقراری راه آهن ایران-ترکیه وجود دارد.
راهآهن؛ راهی که جای هواپیما را نمیگیرد
در بحث راههای خروج از ایران، گاهی از راهآهن به عنوان جایگزین هواپیما نام برده میشود. اما واقعیت این است که مشکل ایران نبود خطوط ریلی نیست؛ مشکل، ظرفیت بسیار محدود حملونقل ریلی بینالمللی مسافر است. راه آهن جمهوری اسلامی ایران حتی برای مسیرهای داخلی خود نیز درگیر بحران و فرسودگی بسیار زیاد است و عملا از گزینههای سفر خارجی بیرون افتاده است. مسیر ریلی مسافری ایران–ترکیه وجود دارد و قطار تهران–وان احیا شده است اما ظرفیت آن محدود است.
شبکه ریلی ایران در مقایسه با شبکه جادهای گسترده است، اما قطار بینالمللی نمیتواند در شرایط بحران هوایی جایگزین صدها پرواز شود. فرکانس محدود، زمان طولانی سفر، تعداد کم مقاصد و ظرفیت مشخص قطارها باعث میشود راهآهن در بهترین حالت یک مسیر مکمل باشد، نه یک راهحل برای خروج گسترده مسافران. به همین دلیل اگر صدها هزار نفر در مدت کوتاهی نیازمند خروج از کشور باشند، ظرفیت ریلی عملاً نمیتواند بار اصلی را بر دوش بکشد.
خودرو شخصی هم راهحل جمعیتی نیست
راه زمینی در نگاه اول ساده به نظر میرسد. خودرو را روشن کنید، به مرز بروید و از کشور خارج شوید. اما اگر این تصمیم به صورت همزمان توسط دهها هزار نفر گرفته شود، معادله تغییر میکند.
هزینه سوخت، استهلاک خودرو، اقامت، عوارض، صفهای مرزی و ظرفیت جادهها تنها بخشی از مسأله است. در واقع گلوگاه اصلی دیگر توانایی یک خودرو برای رسیدن به مرز نیست؛ بلکه ظرفیت عبور مرز و جذب مسافر در کشور مقصد است. اگر روزانه چند هزار خودرو به یک گذرگاه مرزی برسند، حتی جادهای که در حالت عادی مشکلی ندارد، میتواند به نقطه انسداد تبدیل شود.
گزارشها نیز در روزهای اخیر از افزایش قابل توجه تردد زمینی به سمت ترکیه و ارمنستان خبر دادهاند. هرچند تجربه خروج زمینی در روزهای جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه هم انجام شده است.
سناریوی سختتر چه شکلی خواهد داشت؟
اگر محدودیتها در همین سطح باقی بماند، احتمالاً سفر خارجی از ایران به سمت سفرهای ترکیبی حرکت خواهد کرد؛ یعنی مسافر ابتدا خود را به روشی _زمینی یا هوایی_ به یک کشور همسایه میرساند و سپس از آنجا با پرواز خارجی ادامه مسیر میدهد. اما اگر ترکیه یا ارمنستان نیز خدمات به شرکتهای ایرانی را محدود کنند یا فشار بر مسیرهای زمینی افزایش یابد، گزینههای موجود به شکل محسوسی کوچکتر خواهد شد.
در چنین شرایطی، ایران با یک مسأله زیرساختی روبهرو میشود که صرفاً با اضافه کردن چند پرواز و چند اتوبوس مشکل حل نخواهد شد.