حسن فرازمند
* اشاره:
درباره لولهکشی آب تهران و دیگر شهرها در جراید قدیمی، اخبار و گزارشهای متعددی در اواسط دهه ۳۰ منتشر شده است که سرجمع آن همه اخبار، این است که بهرهمند شدن مردم ایران از آب آشامیدنی بهداشتی از اواسط دهه ۳۰ شروع شد و تا چند سال ادامه داشت.
مروری کوتاه به برخی بریدههای اخبار منتشرشده در آن سالها در روزنامه اطلاعات از بهترین مستندات برای وقایع تاریخی و اجتماعی ایران است.
چند روز قبل عدهای از مهندسین سازمان برنامه بهمنظور نقشهبرداری و تهیه پروژه لازم جهت لولهکشی آب آشامیدنی وارد گمیشان شدند و پس از تهیه نقشههای لازم مراجعت نمودند.
باید یادآور شد که اهالی گمیشان از لحاظ آب آشامیدنی سخت در مضیقهاند. مردم مجبورند که برای یک سطل آب در روز پنج الی شش فرسنگ راه پیموده و بخارج شهر بروند. کسانیکه نمیتوانند شخصاً برای آوردن آب بهخارج شهر بروند ناچار هر سطل حلبی آب را بهبهای پنج الی شش ریال خریداری مینمایند.
اهالی امیدوارند که سازمان برنامه هرچه زودتر برای تهیه آب آشامیدنی و لولهکشی آن اقدام نماید.
طرح روی کاغذ مانده قاجار
لوله کشی آب آشامیدنی در تهران یکی از پروژههای معروف تهران قدیم است که از زمان قاجار به عنوان طرحی مهم فقط روی کاغذ مانده بود و مردم تهران مجبور بودند از آب قنات و جوی های جاری آلوده در خیابانهای شهر برای آشامیدن و رفع نیازهای خود، مثل شستشو و پخت و پز استفاده کنند؛ اوضاع بحرانی بود.
بلدیه تازه تاسیس تهران در سال ۱۳۰۳ طرحی را پیشنهاد کرد که بر اساس آن روی جاجرود سدی احداث میشد تا ضمن تأمین برق پایتخت از آب ذخیره شده در پشت سد، نیازهای آبی ساکنان تهران را هم برطرف کرد.اما این طرح در دوران رضاخان اجرایی نشد.تمرکز دولت روی راهآهن بود و بودجه آبرسانی به مردم صرف راه آهن شد .
همچنان تا سال ۱۳۰۶ آب شهر تهران توسط ۲۶ رشته قنات با مجموع آبدهی حدود ۷۰۰ لیتر در ثانیه تامین میشد این شد که کمآبی نارضایتیهای بسیاری را در مردم تهران برانگیخت ، در واقع آبی که به برخی از مردم میرسید معادل فاضلاب مناطق بالاتر بود. این وضعیت ۱۲ سال ادامه داشت و حتی با افزایش جمعیت تهران و گسترش افسارگسیخته شهر،یک قنات هم اضافه نشد.
جرقه های ورود آب لوله کشی به تهران
در سال ۱۳۱۸ شرکت رژی عمومی راهآهن فرانسه مسئولیت لوله کشی آب تهران را به عهده گرفت اما جنگ جهانی دوم در نهم شهریور ماه ۱۳۱۸ و اشغال ایران توسط فرانسه و متفقین در روز سوم شهریورماه ۱۳۲۰ باعث شد فرانسه قرارداد را یکطرفه و بدون پرداخت خسارت لغو کند.
با پایان اشغال ایران شهردار وقت تهران سید محمد سجادی در سالهای آغازین دهه ۲۰ باز لولهکشی تهران را مورد توجه قرار داد. ولی کار لولهکشی جنبه تبلیغاتی به خود گرفت و حتی یک لوله هم جایگزین جوی های کثیف و شروغ تهران نشد.
تصاویر خیابان های تهران در این دوران پر از زنان پیر و جوانی است که همراه کودکان خردسال مشغول شستن کاسه بشقاب یا لباس در جویهای خیابان هستندجویهایی که آب آشامیدنی مردم هم از همین جویها تامین میشود. بیماری و آلودگی آب ، مردم را مشتاق لوله کشی کرده اما این اشتیاق از انتظار زیاد تبدیل به ناامیدی شد. موضوع در دستانداز تشریفات اداری افتاد؛ به نحوی که لوله کشی آب را مردم یکشوخی مسخره تلقی می کردند و هر کس میخواست حرف یا کسی را تخطئه یا مسخره کند میگفت لولهکشیه!!! و بسیاری از تهرانیهای قدیم با این باور از دنیا رفتند که در تهران هیچ وقت آب لولهکشی نخواهد شد.
ورود آب لوله کشی به تهران
در سال ۱۳۲۵ از طرف دولت احمد قوام نخست وزیر وقت مناقصه ای با حضور هفت شرکت خارجی برگزار شد و شرکت سر الکساندر کیپ انگلیسی برنده مناقصه شد در روز سیزدهم اردیبهشت ماه ۱۳۲۶ شرایط مناقصه لوله کشی تهران از سوی شرکت فوق در جراید منتشر و نهایتاً در روز ۳۰ تیرماه ۱۳۲۶ نخستین کلنگ کار لوله کشی آب تهران در محله میدان سنگلج که اکنون پارک شهر تهران در آن واقع شده به زمین زده میشود.
باور کردنی نیست اما همچنان اتفاقی نیفتاد؛ تا اینکه ماجرای بیماری ثریا پیش آمد اوایل سال ۱۳۲۹ بود و ثریا اسفندیاری همسر دوم شاه به تب تیفوئید مبتلا شد.
دلیل بیماری ثریا آلودگی آب تهران بود. فردای آن روز هیئت دولت کمیسیونی متشکل از شهردار تهران، دکتر بالتازار فرانسوی را ملزم به اجرای سریع طرح لولهکشی آب تهران کرد طرح اولیه لولهکشی تهران برای جمعیتی معادل ۹۰۰ نفر در اواسط سال ۱۳۲۹ اجرا شد و دو خط لوله فولادی به قطر ۴۰ اینچ و با ظرفیت ۲۴۲ هزار مترمکعب در شبانه روز برای انتقال آب از آبگیر بیلقان به نخستین تصفیهخانه تهران یعنی جلالیه در نظر گرفته شد. البته اجرای همین مرحله ابتدایی ۵ سال دیگر نیز به طول انجامید.به نحوی که ۲ خط فولادی از آبگیر بیلقان روی رودخانه کرج احداث شد و آب را با ۲ خط هزار میلیمتر با ظرفیت ۳متر مکعب در ثانیه آز آبگیر بیلقان به تصفیه خانه شماره یک تهران یا جلالیه ( فاطمی فعلی) رساند.
بالاخره پس از ۳۵ سال انتظار و اقدامات فنی و اداری سازمان آب از طریق روزنامهها و رادیو اعلام کرد که نصب شعبه لولهکشی تهران به منازل و اماکن عمومی از چهارم آبان ماه ۱۳۳۴ آغاز خواهد شد.اولین ناحیه توزیع آب به داخل منازل بین خیابانهای فعلی انقلاب از شمال، جمهوری از جنوب و ولیعصر از غرب و شاهپور ( وحدت اسلامی) از سمت شرق بود.در سال ۱۳۳۵ تعداد اشتراک به ۱۲ هزار و ۶۸۰ مشترک رسید. تهرانیها پس از پنجاه سال انتظار صاحب آب لوله کشی شدند.
قرارداد لولهکشی آب همدان امضا شد
روزنامه اطلاعات - تیر ۱۳۳۶
حفر چاه عمیق و ساختمان مخازن آب بزودی شروع میشود.
از همدان خبرنگار ما مینویسد: با اقدامات اخیر آقایان فرماندار و شهردار همدان نور امیدی در دل مردم این شهرستان تابیده و اهالی تا اندازهای به پیشرفت امور اصلاحی امیدوار شدهاند.
بطوریکه قبلا باستحضار خوانندگان رسید چند روز قبل آقای حسین بطحائی شهردار همدان بهمنظور تنظیم قرارداد لولهکشی آب آن شهرستان بمرکز عزیمت نمود و پس از تنظیم قرارداد به همدان مراجعت کرد. در تماسی که پس از مراجعت با آقای شهردار گرفته شد وی اظهار داشت طبق اختیاراتی که انجمن شهر در مورد تنظیم قرارداد باینجانب تفویض کرده بود با اولیای سازمان برنامه مذاکرات لازم انجام گردید و قرارداد مزبور بهامضا رسید.
وی افزود: جمع کل هزینه پیشبینی شده برای لولهکشی آب شش خیابان و حفر هشت حلقه چاه عمیق و نصب موتورهای لازم و ساختمانهای مورد نیاز و همچنین احداث دو مخزن بزرگ آب بالغ بر یکصدو سه میلیون ریال شده که نصف این مبلغ را سازمان برنامه و نصف دیگر را شهرداری باقساط پنج ساله تعهد کرده است.
آقای شهردار اضافه کرد که هماکنون دستور تهیه نقشه اجرائی بهمهندسین سازمان داده شده است که بعد از تحویل نقشه آگهی مناقصه منتشر خواهد شد.
شهر مشهد لولهکشی میشود
روزنامه اطلاعات - ۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۶
مبلغ پنج میلیون ریال برای لولهکشی مشهد از طرف سازمان برنامه تأمین شد یک کارخانه برق برای مشهد خریداری شد.
بقرار اطلاع در جلسه اخیر شورای عالی سازمان برنامه اعتباری بهمبلغ پنج میلیون و ۲۷۳ هزار و ۵۲۱ ریال بابت سهم سازمان برنامه جهت لولهکشی شهر مشهد بهتصویب رسید.
جمع اعتبار پیشبینی شده برای انجام لولهکشی آب شهر مشهد حدود ۱۱ میلیون ریال میباشد که طبق قانون شهرسازی ۵۰ درصد آن باید از طرف شهرداری و ۵۰ درصد مابقی از طرف سازمان برنامه تأمین شود.
همچنین با پیروی از قانون مزبور جهت تأمین نیروی برق و روشنائی شهر مشهد سازمان برنامه یک کارخانه برق یکهزار کیلواتی از بابت ۵۰ درصد سهم خود خریداری و تحویل شهرداری مشهد نموده است که ساختمان کارخانه توسط شهرداری انجام میگردد.
پروژه لولهکشی کرمان بمرحله اجرا در میآید
روزنامه اطلاعات - ۵ اردیبهشت ۱۳۳۶
چند روز قبل یکنفر مهندس آمریکائی باتفاق آقای مهندس روحانی از طرف شرکت «لیچفیلد» بهمنظور مطالعه پیرامون لولهکشی و سدبندی کرمان، رفسنجان، سیرجان و بم وارد کرمان شدند.
مهندسین مذکور پس از بررسی و مطالعه پروژههایی که قبلا بهوسیله مهندسین دیگر تنظیم شده بود و بازدید از ساختمان کشتارگاه و منبع آب عازم رفسنجان شدند.
در ضمن بهقرار اطلاع برای لولهکشی شهر کرمان تصمیم گرفته شده است که ابتدا آب شش حلقه چاه عمیقی که در نقاط مختلف شهر حفر شده است در منبع آبی که در باغ ملی احداث میگردد جمع شود و سپس بوسیله تلمبه فشاری بمنبع عظیمی که برفراز کوه «قلعه دختر» ساخته خواهد شد منتقل گردد و آنجا آب تصفیه شده و سالم در لولهها جریان یابد.
امید میرود که شهر کرمان و سایر شهرستانهای تابعه از آب سالم لولهکشی استفاده نمایند.
شما چه نظری دارید؟