معاون عملیات سازمان امدادونجات جمعیت هلال‌احمر، از آماده‌باش کامل نیروهای عملیاتی واکنش سریع و پایگاه‌های امدادونجات در ۲۶استان کشور در پی فعالیت سامانه بارشی جدید خبر داد.
محمدحسین کبادی، با اشاره به پیش‌بینی فعالیت سامانه بارشی تا روز پنجشنبه اظهار داشت: بر اساس هشدارهای هواشناسی، در این مدت بارش باران، رعدوبرق، وزش باد شدید موقتی و در مناطق مستعد احتمال بارش تگرگ و وقوع گردوخاک پیش‌بینی شده است.
آماده‌باش هلال احمر و هشدارهای این مقام مسئول را هنگامی‌که در کنار اخبار مربوط به سابقه سیل در پایتخت قرار می‌دهیم، نگرانی درباره وقوع سیلاب‌های احتمالی در تهران افزایش پیدا می‌کند. اما این نگرانیها تا چه حد بایدجدی گرفته شود؟
سیل در تهران
زمستان چند سال پیش، برف سنگینی در تهران و اطراف آن بارید. شدت برف در شهرها و شهرک‌های غرب تهران به حدی بود که برای چند روز، رفت و آمد به تهران برای ساکنان تقریبا غیرممکن شده بود. همان زمان وقتی از یکی از مسئولان شهری درباره عدم برنامه‌ریزی لازم برای مواجهه با چنین شرایطی سوال شد، پاسخ داد که ما غافلگیر شدیم! چند سالی بود که تهران چنین بارش سنگینی از برف را به خود ندیده بود و احتمالا مسئولان فراموش کرده بودند در زمستان برف می بارد! حالا با شروع بارش‌های پاییزی و علی‌الخصوص بارش‌های احتمالی ناشی از پدیده ال نینو، نگرانی در مورد جاری شدن سیل در مورد شهر کوهپایه‌ای مانند تهران همچنان وجود دارد.
جاری شدن سیل در تهران گاهی با تلفات قابل‌توجه رخ داده است. در دهه ۳۰شمسی حوادث سیل در استان تهران بیش از ۲۸۰۰ کشته بر جا گذاشت اما از همه پُرتلفات‌تر، سیل شمال‌غرب تهران در سال ۱۳۳۳شمسی بود. در آن حادثه تلخ، بیش از یک ماه بارندگی مداوم به وقوع سیل و سیلاب در مناطق مسکونی و اراضی کشاورزی منجر شد و تخریب بسیاری از روستاهای منطقه را به همراه داشت.
تجربه نخستین سیلاب شهری در تاریخ معاصر تهران به سال ۱۳۴۷شمسی بازمی‌گردد که روز ۳۰دی‌ماه، باران در تهران شدت گرفت و سیلاب‌هایی گسترده راه‌افتاد. ۱۳اسفند سال ۱۳۶۵ حادثه مشابهی رخ داد و دوروز طول کشید تا آب از معابر شهری تهران خالی شود.
اما سال ۱۳۶۶در تهران را همه با حادثه سیل تجریش به یاد می‌آورند. ساعت یک ظهر ۴مرداد آن سال، بارندگی شدید و سیلاب‌های ناشی از آن در دره دربند و گلاب‌دره به سیلی مهیب در شمال تهران منجر شد که حدود ۳۰۰کشته و ۶۵۰مجروح برجا گذاشت و حدود ۵۰۰خانه را تخریب کرد. در آن حادثه هزاران تن سنگ و گل‌ولای از رودخانه گلاب‌دره و جعفرآباد به سمت شمیران جاری شد و خانه‌ها و مغازه‌ها را تخریب کرد. تکیه بزرگ تجریش نیز در آن واقعه آسیب دید. آب‌گرفتگی ناشی از سیل تا مدت‌ها ادامه داشت و میدان تجریش حدود دوماه برای پاکسازی و بازسازی بسته بود.
روز ۴فروردین سال ۱۳۷۴شمسی، دوباره بارندگی شدید به وقوع سیلاب در برخی معابر تهران انجامید و بالاخره مدیران شهری به این نتیجه رسیدند که باید برای پایتخت کاری کرد. در نهایت در دهه ۸۰، مدیریت آب‌های سطحی در تهران با کانال‌کشی، بهسازی قنات‌ها و مسیل‌ها و انهار معابر و همچنین حفر چاه‌های جذبی در دستور کار شهرداری قرار گرفت. در سال‌های ۱۳۸۹،۱۳۹۱و فروردین ۱۳۹۸ نیز آب‌گرفتگی‌هایی رخ داد اما آخرین و نزدیک‌ترین سیلاب تهران، همان بود که ششم مردادماه ۱۴۰۱ منجر به کشته شدن ده‌ها نفر در امامزاده داوود شد.
خطر در بخش‌های شمالی
در این باره، سیدعلی شریفی، معاون پیشگیری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران به ایسنا گفت: شهر تهران هشت رود و مجموعا ۵۵۰کیلومتر مسیر رود، کانال و تونل عبور آب‌های سطحی دارد که آب را از شمال به جنوب هدایت می‌کنند. بر اساس این مسیرهای عبور آب و ظرفیت‌هایی که دارند و حوزه آبریز تهران که همان ارتفاعات شمال تهران است، مدل‌های بسیاری برای انواع بارش‌ها با نظر متخصصان طراحی شده و بر همین اساس، مشخص شد که حوزه آبریز شمال تهران، روان‌آب خود را به سمت شهر تهران و دره‌ها و کانال‌ها هدایت می‌کند.
به گفته او بر اساس مدل‌سازی انجام‌شده، تهران ظرفیت وقوع سیل را دارد، ولی این سیل ناشی از حوزه آبریز شمال تهران، یعنی ارتفاعات شمال تهران است. سیل تجریش در سال ۱۳۶۶ و سیل امامزاده داوود نیز در همین ارتفاعات شمالی رخ داد. بخش‌های شمالی تهران اولین مواجهه را با این حوزه دارند و در مسیر کانال‌ها و مسیرها، جاهایی که گلوگاه سیلابی وجود دارد، ممکن است آب بیرون بزند و ظرفیت مسیر تأمین نشود و پس‌زدگی ایجاد شود.
شریفی افزود: بر اساس همین مدل‌ها مشخص شد که مسیرها و کانال‌های شهری به گونه‌ای طراحی شده‌اند که روان‌آب‌ها به دو سمت شرق و غرب منحرف شوند. بخشی به سمت سیل‌برگردان شرق تهران می‌رود که نهایتا به بلوار ابوذر در منطقه ۱۴و سپس به منطقه ۱۵و شرق منطقه ۲۰می‌رسد و از تهران خارج می‌شود. بخش دیگری به سمت سیل‌برگردان غرب می‌رود که از جنوب‌غرب تهران خارج می‌شود.
شریفی گفت: البته در برخی نقاط تهران، کمبود گلوگاه‌های سیلابی وجود دارد و یکی از وظایفی که شهرداری تهران پیگیری می‌کند، رفع این گلوگاه‌هاست. شرکت خاکریز آب دقیقا همین کار را یعنی توسعه مسیرهای عبور آب و رفع گلوگاه‌ها را انجام می‌دهد. این گلوگاه‌ها توسط شهرداری مناطق اولویت‌بندی شده و شرکت خاکریز آب در حال رفع آنهاست.
مرکز شهر در امان است
به عقیده معاون پیشگیری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، آنچه در مرکز شهر ممکن است رخ دهد، آب‌گرفتگی‌های مقطعی است، نه سیل.
شریفی توضیح داد: وقتی ما می‌گوییم سیل تهران، یعنی یک روان‌آب گسترده از ارتفاعات شمالی بیاید و یک جا سیل ایجاد کند، اما این آبگرفتگیها بیشتر ترافیک به وجود می‌آورند و ممکن است مردم را دچار مشکلات رفت و آمد کنند، اما آسیب شدید ندارند.
وی افزود: همچنین در مرکز شهر، جوی‌هایی وجود دارد که آب‌های سطحی را هدایت می‌کنند و شیب‌بندی خیابان‌ها نیز در این زمینه مؤثر است. اما به طور کلی، حوزه آبریز شمالی اساسا به مرکز شهر تهران نمی‌رسد و از طریق مسیرها و کانال‌ها به دو سمت شرق و غرب هدایت می‌شود. نهایتا در صورت بارش شدید، ممکن است پیرامون رودها و کانال‌ها و در نقاطی که پل با عمق کمتر یا عرض کم یا معارضی مواجه است، بیرون‌زدگی آب رخ دهد.
کاهش ۵۰درصدی روان‌آب امامزاده داوود
در همین ارتباط رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تهران، در بازدید از عملکرد سازه‌های آبخیزداری حوزه آبخیز امامزاده داوود، از اجرای ۱۲هزار مترمکعب عملیات سازه‌ای با اعتباری بالغ بر ۱۲۰۰میلیارد ریال خبر داد و گفت: اقدامات انجام‌شده، بر اساس برآوردهای موجود، به کاهش حدود ۵۰درصدی روان‌آب سطحی و مهار حدود ۸۰هزار مترمکعب رسوبات ناشی از سیلاب‌ها منجر شده است.
وی با تأکید بر ضرورت حفظ و ارتقای کارایی سازه‌های موجود تصریح کرد: بر اساس برآوردهای اولیه، حدود ۶۰۰۰مترمکعب عملیات تکمیلی، اصلاحی و مرمتی برای بخشی از سازه‌ها موردنیاز است تا ضمن حفظ پایداری آن‌ها، ظرفیت مؤثر کنترل جریان و رسوب افزایش یابد و از افت کارایی زیرساخت‌های احداث‌شده جلوگیری شود.
بیانی همچنین با اشاره به اجرای اقدامات حفاظتی و بیولوژیک در عرصه‌های مستعد خاطرنشان کرد: مدیریت اصولی حوزه‌های آبخیز صرفا به احداث سازه‌های مکانیکی محدود نمی‌شود بلکه تلفیق اقدامات سازه‌ای با حفاظت و تقویت پوشش گیاهی، بهبود نفوذ آب در خاک، کاهش تولید روان‌آب و کنترل انتقال رسوبات، رویکردی یکپارچه برای افزایش اثربخشی عملیات آبخیزداری و حفاظت پایدار از منابع طبیعی است.
هشدار جمعیت هلال احمر
از سوی دیگر، کبادی معاون عملیات سازمان امدادونجات جمعیت هلال‌احمر با تأکید بر رعایت توصیه‌های ایمنی از سوی شهروندان، از هموطنان خواست در مدت فعالیت سامانه بارشی، از تردد و توقف در حاشیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها، صعود به ارتفاعات و حضور در مناطق مستعد وقوع سیلاب خودداری کنند.
کبادی همچنین بر ضرورت پرهیز از سفرهای غیرضروری در شرایط نامساعد جوی تأکید کرد و از رانندگان خواست ضمن رعایت سرعت مطمئنه و حفظ فاصله طولی مناسب، پیش از آغاز سفر از وضعیت راه‌ها و شرایط جوی مسیر اطلاع پیدا کنند.
وی در پایان از هموطنان درخواست کرده که هشدارهای رسمی هواشناسی و توصیه‌های دستگاه‌های امدادی را جدی گرفته و در صورت بروز حادثه، برای دریافت خدمات امدادی با شماره ۱۱۲ندای امدادونجات جمعیت هلال‌احمر تماس بگیرند.
شما چه نظری دارید؟