زینب واعظ محرابی
سیزدهم آبان نماد تلاقی سه رویداد سرنوشتساز است که هر یک به گونهای مسیر انقلاب اسلامی را شکل دادهاند. تبعید امام(ره) در سال ۱۳۴۳ به دنبال اعتراض صریح ایشان به لایحه کاپیتولاسیون، شهادت جمعی از دانشآموزان در سال ۱۳۵۷ در برابر دانشگاه تهران و تسخیر سفارت آمریکا به دست دانشجویان مسلمان پیرو خط امام در سال ۱۳۵۸، سه حلقه از یک زنجیره تاریخی هستند که مفهوم استقلال، مقاومت و مبارزه با سلطه خارجی را در اندیشه انقلاب اسلامی معنا میکنند. از همین رو، سیزدهم آبان به عنوان «روز ملی مبارزه با استکبار جهانی» و «روز دانشآموز» در تقویم ایران ثبت شده است.
در ظاهر، تسخیر سفارت آمریکا اشغال یک ساختمان دیپلماتیک است؛ اما درک چرایی این رویداد بدون شناخت بسترهای تاریخی آن امکانپذیر نیست. این حادثه محصول تصمیمی لحظهای یا احساسی نبود، بلکه ریشه در تجربهای داشت که ملت ایران طی چند دهه از مداخله قدرتهای خارجی، بهویژه ایالات متحده در سرنوشت سیاسی خود اندوخته بود. از نگاه نیروهای انقلابی آن روز، تسخیر سفارت بیش از آنکه اقدامی علیه یک کشور باشد، اعلام مخالفت با الگویی از سلطهجویی بود که استقلال ملتها را نادیده میگرفت.
مبارزه با استکبار
در ذهن بسیاری از مردم ایران، خاطره کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ همچنان زنده بود. کودتایی که با همکاری سیازو سرویس اطلاعاتی بریتانیا علیه دولت مصدق انجام شد، در حافظه ایرانیان به عنوان نمادی از مداخله مستقیم قدرتهای خارجی در سرنوشت کشور باقی ماند. همین تجربه موجب شد تحرکات سیاسی آمریکا در سالهای پس از انقلاب با حساسیت فراوان دنبال شود.
پس از کودتا، حضور مستشاران آمریکایی در ایران به سرعت گسترش یافت. قراردادهای نظامی، وابستگی اقتصادی، نفوذ شرکتهای خارجی و تصویب قانون کاپیتولاسیون، این تصور را در میان بسیاری ایجاد کرده بود که استقلال سیاسی کشور به شدت آسیب دیده است. اعتراض شدید امام(ره) در سال ۱۳۴۳ نیز از همین نگرانی سرچشمه میگرفت.
با پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷، انتظار عمومی این بود که دوره وابستگی پایان یافته باشد؛ اما رخدادهای ماههای نخست انقلاب، نگرانیها را از میان نبرد. کشور هنوز درگیر بیثباتیهای ناشی از فروپاشی نظام پیشین بود، گروههای مختلف سیاسی هر یک آیندهای متفاوت برای ایران ترسیم میکردند و قدرتهای خارجی نیز با دقت تحولات را دنبال میکردند. در چنین فضایی، پذیرش شاه فراری در آمریکا با عنوان درمان پزشکی، از نگاه بسیاری از انقلابیون اقدامی بشردوستانه تلقی نشد، بلکه خاطره کودتای ۲۸ مرداد را زنده کرد و این نگرانی شکل گرفت که شاید همان الگوی دهه ۳۰ در حال تکرار باشد.
دانشجویان پیرو خط امام با چنین تحلیلی تصمیم به اشغال سفارت آمریکا گرفتند. آنان معتقد بودند سفارت فراتر از مرکزی دیپلماتیک، محلی برای ارتباطگیری، جمعآوری اطلاعات و تأثیرگذاری بر روندهای سیاسی کشور است. بعدها انتشار مجموعه اسناد به دست آمده از سفارت، این برداشت را تقویت کرد و اصطلاح «لانه جاسوسی» رواج یافت. این اسناد که در دهها جلد منتشر شدند، شواهدی از فعالیتهای اطلاعاتی و سیاسی سفارت در ایران به شمار میرفت.
تسخیر سفارت به سرعت به موضوعی هویتی تبدیل شد. از آن پس، استقلالخواهی در ایران بیش از گذشته با مفهوم «مبارزه با استکبار» پیوند خورد و این باور در میان بخش مهمی از نیروهای انقلابی شکل گرفت که حفظ استقلال کشور بدون مقاومت در برابر قدرتهای سلطهگر ممکن نیست. به همین دلیل، تسخیر سفارت آمریکا به نمادی از مقابله با هرگونه سلطه خارجی تبدیل شد.
انقلاب دوم
حمایت قاطع امام(ره) از اقدام دانشجویان، نقطه عطفی در تبدیل یک حرکت دانشجویی به رویدادی تاریخی بود. ایشان تسخیر سفارت آمریکا را «انقلابی بزرگتر از انقلاب اول» یا «انقلاب دوم» خواندند؛ تعبیری که از همان روزها مورد توجه تحلیلگران داخلی و خارجی قرار گرفت: اگر انقلاب اسلامی، نظام وابسته پهلوی را کنار زد، تسخیر سفارت آمریکا، آخرین رشتههای نفوذ سیاسی قدرتهای خارجی را هدف قرار داد و پیام روشنی درباره استقلال ایران به جهان مخابره کرد. در واقع، انقلاب اسلامی تنها با تغییر یک حکومت به پایان نمیرسید. بسیاری معتقد بودند که استقلال واقعی زمانی تحقق مییابد که امکان تأثیرگذاری قدرتهای خارجی بر تصمیمهای کلان کشور از میان برود. از این منظر، تسخیر سفارت، نمادی از پایان یافتن دورهای تلقی میشد که سفارتخانهها در معادلات سیاسی ایران نقشآفرینی میکردند.
همین نگاه سبب شد مفهوم «استقلال» در فرهنگ سیاسی جمهوری اسلامی معنایی فراتر از استقلال جغرافیایی پیدا کند. استقلال تنها حفظ مرزها نبود، بلکه استقلال در تصمیمگیری، اقتصاد، فرهنگ، علم و سیاست نیز مورد توجه قرار گرفت. شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» که از نخستین روزهای انقلاب در میان مردم طنینانداز شده بود، پس از سیزدهم آبان، بیش از پیش با مفهوم نفی سلطه خارجی پیوند خورد.
البته این رویداد پیامدهای گستردهای نیز در عرصه بینالمللی داشت. روابط سیاسی ایران و آمریکا وارد مرحلهای از تنش شد که آثار آن تا امروز ادامه یافته است. تحریمهای اقتصادی، قطع روابط دیپلماتیک بخشی از نتایج این حادثه بود. انتشار اسناد سفارت نیز بر فضای سیاسی داخلی تأثیر گذاشت. دانشجویان با بازسازی هزاران برگ سند خُردشده، مجموعهای از مکاتبات و گزارشها را منتشر کردند که نشاندهنده ارتباط برخی افراد و جریانها با سفارت آمریکا بود. صرفنظر از برداشتهای متفاوت درباره این اسناد، انتشار آنها نگاه افکار عمومی را نسبت به نقش سفارتخانهها در تحولات سیاسی تغییر داد و بر حساسیت جامعه نسبت به مساله نفوذ خارجی افزود.
در سالهای بعد، مفهوم «استکبار جهانی» به یکی از کلیدواژههای اصلی گفتمان انقلاب تبدیل شد. در این نگرش، استکبار به هر قدرتی اطلاق میشود که بخواهد با تکیه بر برتری نظامی، اقتصادی، رسانهای یا سیاسی، اراده خود را بر ملتهای دیگر تحمیل کند. از این منظر، مبارزه با استکبار بیش از آنکه تقابل نظامی باشد، دفاع از حق ملتها برای تعیین سرنوشت خویش است.
در دنیای امروز، شیوههای سلطه دگرگون شده است. اگر در گذشته حضور نظامی یا کودتا مهمترین ابزار نفوذ بود، اکنون جنگ رسانهای، فشار اقتصادی، تحریم، عملیات روانی، سلطه بر فضای مجازی و تأثیرگذاری بر افکار عمومی نیز از ابزارهای اعمال قدرت به شمار میروند. به همین دلیل، مفهوم استقلال فراتر از حوزه سیاست، ابعاد فرهنگی، اقتصادی، علمی و فناورانه را در بر میگیرد. جامعهای که در تولید علم، فناوری، اقتصاد و فرهنگ به توان داخلی تکیه کند، در برابر فشارهای بیرونی نیز مقاوم تر خواهد بود.
پیوند گذشته با آینده
وجه تمایز سیزدهم آبان با بسیاری از مناسبتهای تاریخی، حضور پررنگ نسل جوان در هر سه رخداد آن است. در سال ۱۳۴۳ اعتراض امام(ره) به کاپیتولاسیون، با حمایت گسترده طلاب، دانشجویان و جوانان همراه شد. در سال ۱۳۵۷ دانشآموزان با حضور در راهپیماییها، بهای سنگینی برای آرمان آزادی و استقلال پرداختند و در سال ۱۳۵۸ نیز دانشجویان پیرو خط امام یکی از مهمترین رخدادهای پس از انقلاب را رقم زدند. این پیوستگی نشان میدهد که جوانان همواره از بازیگران اصلی تحولات اجتماعی و سیاسی ایران بودهاند.
نامگذاری سیزدهم آبان به عنوان «روز دانشآموز» نیز ضمن بزرگداشت شهدای آن روز، یادآور مسئولیت نسلهای جدید در شناخت تاریخ و حفظ دستاوردهای ملی است. اگر دانشآموز دیروز با حضور در میدان مبارزه از استقلال کشور دفاع کرد، دانشآموز امروز باید با کسب دانش، اخلاق، مسئولیتپذیری و بصیرت، در برابر چالشهای پیچیده عصر جدید ایفای نقش کند.
نسل امروز با فضایی متفاوت از نسل انقلاب روبروست. ابزارهای تأثیرگذاری بر افکار عمومی گستردهتر شده، سرعت انتقال اطلاعات افزایش یافته و مرزهای جغرافیایی در عرصه رسانه تا حد زیادی کم رنگ شده است. در چنین شرایطی، شناخت درست تاریخ اهمیت دوچندان پیدا میکند؛ زیرا جامعهای که گذشته خود را نشناسد، در برابر روایتهای تحریفشده آسیبپذیر خواهد بود.
شما چه نظری دارید؟