حسن فرازمند
* اشاره: آنچه گاهی در برخی نشریات موسیقیایی و جراید عامه درباره نقش و تاثیر مرحوم «غلامرضا مین باشیان» در حوزه موسیقی در یکصد سال اخیر نوشته‌اند، متاسفانه با شبهاتی همراه بوده است و خدمات موسیقیایی مرحوم «غلامرضا مین باشیان» و پسرانش غلامحسین مین باشیان و نصرالله مین باشیان و همچنین فتح‌الله مین باشیان و عزت‌الله مین باشیان (مهردادپهلبد) که دو نوه او بودند را به حساب پدر و یا به پای یکدیگر نوشته‌اند و عجیب‌تر که برخی گزارش‌ها این پنج نفر را، یک‌نفر پنداشته‌اند و خدمات پسران غلامرضا مین باشیان و نوه‌های او را نیز به حساب پدر آنها گذاشته‌اند. حال آنکه این پدر و دو فرزندش و دو نوه‌اش هرکدام در برهه‌هایی از تاریخ موسیقی ایران مسئولیت‌ها و نقش و نت‌ها و نگارهایی جداگانه به عهده داشته‌اند. در این گزارش تلاشم براین است که آنها را درجایگاه خودشان طرح و بررسی کنم و از حوزه مسئولیت‌های هرکدام در جای خودشان روایت‌هایی برای این صفحه نگاشته باشم و با تفکیک، گزاره‌هایی از زندگی و آثار هرکدام ارائه بدهم:
غلامرضاخان مین باشیان
بنا به نوشته شماره ۸ مجله عصرجدید (سال دوم) مرحوم غلامرضاخان مین‌باشیان متولد۱۲۴۰ شمسی و درگذشته به سال ۱۳۱۴ و معروف به «سالارِ معزَّز»، موسیقیدان و رهبر ارکستر نظامی اهل ایران بود. آن طور که حسینعلی ملاح در صفحات ۱۳۵ و ۱۳۶ کتاب تاریخ موسیقی ایران نوشته، خانواده پدری او یک خانواده نظامی بوده که اصالتاً اهل بلده نور در مازندران بوده‌اند. او تحصیلات موسیقی خود را در شعبه موسیقی دارالفنون زیر نظر مسیو لومر انجام داد و پس از فراغت از تحصیل به تعلیم در همان‌جا گمارده شد. سپس برای تکمیل تحصیلات خود به روسیه سفر کرد و در کنسرواتوار سن‌پترزبورگ در کلاس ریمسکی کورساکوف، موسیقیدان بزرگ روس به تحصیل پرداخت. او پس از مراجعت به ایران در بریگاد قزاق که تحت نظارت فرماندهان روس بود کار کرد و ریاست دسته موزیک آن جا را داشت. هنگام نهضت مشروطیت به خاطر علاقه و همکاری با مشروطه‌خواهان از دسته قزاق بیرون آمد و به فرانسه رفت. او پس از بازگشت از فرانسه با درجه سرتیپی به ریاست کل دسته‌های موزیک نظام ایران رسید و در سال ۱۳۰۰ اداره موزیک ارتش را بنیاد گذاشت. شعبه موزیک دارالفنون که به نام «مدرسه موزیک» از سپاه (قشون) تفکیک شده بود تا سال ۱۳۰۷ زیرنظر سالار معزز و فرزندش غلامحسین مین‌باشیان اداره می‌شد. او علاوه بر موزیک نظام، به موسیقی ایرانی نیز وارد بود و از نخستین کسانی است که موسیقی ایرانی را به نت اروپایی نوشت و انتشار داد. نصرالله مین‌باشیان (یا همان نصرالسلطان) و غلامحسین مین‌باشیان، فرزندان، و فتح‌الله مین‌باشیان و عزت‌الله مین‌باشیان (مهرداد پهلبد) نوه‌های او بودند.
سرتیپ غلامحسین
یکی از دو پسر مرحوم غلامرضا مین‌باشیان، سرتیپ غلامحسین مین‌باشیان متولد ۵ آبان ۱۲۸۶ و درگذشته در ۴ فروردین ۱۳۵۹ بود که از موسیقی‌دانان بزرگ، آهنگساز و رهبر «ارکستر سمفونیک بلدیه» و نیز نخستین ارکستر سمفونیک در ایران بود. او بعد از پایان تحصیل در شعبه موزیک مدرسه دارالفنون در ۱۸سالگی به سوییس رفت و مدت ۳ سال در کنسرواتوار ژنو به تحصیلات موسیقی خود پرداخت. او در پایان هر سال تحصیلی جایزه نخست نوازندگی ویلن را کسب می‌کرد. وی پس از کنسرواتوار ژنو به تحصیل در کنسرواتوار برلین پرداخت و در سال ۱۳۰۹ فارغ‌التحصیل شد. او نخستین دانشجوی موسیقی از آسیا بود که موفق به اخذ مدال «گوستاو هلندر» (مهمترین نشان هنری) از کنسرواتوار برلین شد و پس ازپایان تحصیلات موسیقی به ایران بازگشت و به مدت ۶ ماه تحت آموزش‌های نظامی در دانشکده افسری قرار گرفت و پس از آن به سِمَتِ معاون اداره کل موزیک قشون انتخاب شد.
بنا به نوشته مجله موسیقی ایران، در مهر ۱۳۱۳ به دستور شاه با حفظِ سِمت‌های پیشین، سرگُرد غلامحسین مین‌باشیان جایگزین استاد علینقی وزیری شد و به ریاست مدرسه موسیقی یا همان هنرستان موسیقی منصوب شد و هنگامی که دید بعضی از هنرجویان، ساز ایرانی می‌نوازند با آنان برخورد نمود و گفت: «باید سازتان را عوض کنید» وی برنامه‌های آموزش موسیقی ایرانی در مدرسه موسیقی را تغییر داد و برنامه‌های جدیدی بر پایه کنسرواتوارهای ژنو و برلین نوشت و به تصویب شورای عالی فرهنگ رساند. در این هنگام تدریس و نواختن موسیقی ایرانی در مدرسه موسیقی ممنوع شد. پس از آن بسیاری از هنرجویان، مدرسه موسیقی را ترک نمودند یا تغییر ساز دادند. با این حال او اقدامات بسیاری در زمینه موسیقی انجام داد.
در سال ۱۳۱۷ به پیشنهاد غلامحسین مین‌باشیان اداره موسیقی کشور در وزارت فرهنگ تأسیس شد و ریاست آن نیز بر عهده او گذاشته شد. پس از تشکیل اداره موسیقی، او موفق شد ۱۰ استاد برجسته موسیقی اهل چکسلواکی را برای مدت ۳سال استخدام کند که در آموزش نوازندگان بسیار مؤثر بودند. مین‌باشیان در به اجرا رساندنِ ارکستر هنرستان موسیقی بسیار کوشید.
با گسترده‌تر شدن فعالیت‌های مدرسه موسیقی، مین‌باشیان دوره‌های عالی را تشکیل داد و نام مدرسه موسیقی را «مدرسه عالی موسیقی» گذاشت. او همچنین کلاس‌های آموزش موسیقی را در سایر شهرهای ایران راه‌اندازی کرد و به مدت ۳ سال (۱۳۱۷ تا ۱۳۲۰) در حدود ۱۰۰۰ نفر از این کلاس‌ها گواهینامه دریافت نمودند. در سال ۱۳۱۷ سازمانی تحت عنوان سازمان پرورش افکار تشکیل شد و مین‌باشیان به ریاست کمیسیون موسیقی این سازمان و همچنین کمیسیون موسیقی رادیو انتخاب شد. از جمله فعالیت‌های کمیسیون موسیقی برگزاری کنسرت‌های موسیقی کلاسیک برای عمومِ مردم و انتشار مجله موسیقی بود.
نصرالله (نصرالسلطان)
بنا به نوشته مجله موسیقی نصرالله مین‌باشیان یا (نصرالسلطان) فرزند بزرگ غلامرضا مین‌باشیان بود. او در شعبه موزیک دارالفنون به فراگیری موسیقی پرداخت و در نوجوانی به منظور ادامه آموزش رهسپار روسیه گردید و در کنسرواتوار موسیقی مسکو به تحصیل پرداخت. پس از پایان تحصیل و اخذ دیپلم موسیقی به طهران آمد، به خدمت ارتش درآمد، ریاست یکی از واحدهای موزیک نظام را عهده‌دار شد و به سمت آموزگاری در سازهای ویولن، پیانو، ویولنسل منصوب گردید. ساز تخصصی او پیانو بوده و سازهای زهی را نیز بخوبی می‌نواخته است. در رشته سازشناسی و ارکستراسیون نظامی مهارت خاصی داشت. وی مدارج نظامی را تا درجه سرتیپی طی کرد.
قبل از یکسال اقامت در طهران به درخواست فرزندش موسوم به «نصرالدوله» فرمانده قشون قوام در شیراز از مرکز، مبنی بر اعزام شخص با صلاحیت‌تر و کاردان به منظور عهده داری ریاست دسته موزیک آنها در شیراز، نصرالسلطان انتخاب و به شیراز اعزام شد. این ایام مقارن با ظهور افکار آزادیخواهی و مشروطیت بود.
نصرالسلطان پس از مرگ قوام‌الملک به طهران آمد و معاونت مدرسه موزیک را عهده‌دار شد. در سال ۱۳۰۷ به معاونت کلی موسیقی نظام منصوب شد. سال ۱۳۱۰ پس از بازنشسته شدن پدرش، ریاست موزیک کل قشون را به عهده گرفت و در سال ۱۳۱۴ پس از مرگ پدرش به ریاست کل موزیک ارتش انتخاب گردید.
او شاگردان توانمندی پرورش داد که هر کدام از آنها آثار هنری چشمگیری بوجود آوردند که مهمترین کارنامه نصرالسلطان بشمار می‌رود. بهترین شاگرد او در ویولن محمود ایروانی دیپلمه مدرسه موزیک بود. نصرالله مین‌باشیان در سوم شهریور سال ۱۳۱۷ در سن شصت و چند سالگی دچار سکته قلبی شد و قبل از آنکه به بیمارستان برسد درگذشت. (از او عکس مناسبی پیدا نکردم)
عزت‌الله (مهرداد)
عزت‌الله مین‌باشیان که در ۲۵ اسفند ۱۲۹۵ متولد شده بود و در ۱۸ مرداد ۱۳۹۷ درگذشت، از افراد نزدیک به دربار شاه و هنردوست و هنرمند بود. او از ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۷ نخستین وزیر فرهنگ و هنر ایران بود وتا هنگام ازدواج با خواهرشاه (شمس) دارای اسم عزت‌الله مین‌باشیان بود ولی به اصرار خواهر شاه نام خود را به مهرداد پهلبد تغییر داد. او در واقع همسر شمس دختر رضاشاه و خواهر محمدرضا بود. برادر وی هم، ارتشبد فتح‌الله مین‌باشیان، آجودان شخصی محمدرضا پهلوی و فرمانده نیروی زمینی ارتش بود. با این حال نوشته‌اند که او از خانواده‌ای هنردوست بود. پدر او نصرالله مین‌باشیان (نصرالسلطان) از موسیقی‌دانان سرشناس دوره قاجاریان بود.
عموی وی غلامحسین مین‌باشیان نیز در دوره پادشاهی رضاشاه، رئیس اداره موزیک شهرداری و پس از آن رئیس هنرستان موسیقی بود. مدیریت او بر نشریه مجله موسیقی همزمان با همکاری افرادی چون صادق هدایت و نیما یوشیج و عبدالحسین نوشین بود. پهلبد نیز از کودکی به نواختن ویولن و پیانو پرداخت. وی در ۱۸ مرداد ۱۳۹۷ در لس آنجلس کالیفرنیا و در سن ۱۰۱ سالگی درگذشت.
شما چه نظری دارید؟