رامتین مرتضوی

 سرپرست معاونت پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با موادمخدر بر نقش مهم خانواده‌ها در مواجهه درست با نوجوانان و جوانانی که نشانه‌های ورود به چرخه موادمخدر از خود بروز می‌دهند، تاکید کرد.
دکتر زهرا عابدینی، روز گذشته با تأکید بر ضرورت اصلاح نگاه خانواده‌ها و جامعه به نوجوانان و جوانان درگیر مصرف موادمخدر اظهار داشت: اگر نوجوان یا جوانی با مسئله اعتیاد مواجه شود، خانواده‌ها و مسئولان سیاست‌گذار در دستگاه‌های مختلف باید توجه داشته باشند که در وهله نخست نباید به سمت انگ‌زنی، قضاوت یا برخوردهای سلبی حرکت کنند.
انگ‌زدایی؛ نخستین گام در مواجهه با اعتیاد
به گزارش اطلاعات، عابدینی با تأکید بر اینکه سیاست‌های این حوزه باید بر انگ‌زدایی متمرکز باشد، افزود: فردی که با مسئله مصرف موادمخدر مواجه شده است، پیش از هر چیز به برخورد صحیح، حمایت و مداخله متناسب با شرایط خود نیاز دارد. برخوردهای مبتنی بر قضاوت و انگ‌زنی می‌تواند مسیر حمایت و درمان را دشوار کند؛ بنابراین، خانواده‌ها باید به جای طرد و سرزنش، نقش حمایتی خود را ایفا کنند.
وی با اشاره به تفاوت شرایط افراد درگیر مصرف موادمخدر ادامه داد: اعتیاد پدیده‌ای پیچیده است و نمی‌توان با همه افراد، فارغ از شرایط و وضعیت مصرف آنان، برخورد یکسانی داشت. مداخلات مربوط به افرادی که یک یا دو بار مصرف داشته‌اند یا مصرف تفننی دارند، با مداخلات مورد نیاز افرادی که به‌صورت مستمر درگیر مصرف و اعتیاد شده‌اند، کاملاً متفاوت است و هر گروه به برنامه متناسب با شرایط خود نیاز دارد.
 ناآگاهی؛ زمینه‌ساز افزایش آسیب‌پذیری
سرپرست معاونت پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با موادمخدر با تأکید بر نقش آگاهی در مصون‌سازی جامعه در برابر اعتیاد گفت: فرزندان از والدین خود الگوبرداری می‌کنند و اگر بتوانیم خانواده‌ها را آگاه و توانمند کنیم، این آموزش‌ها به‌طور طبیعی بر فرزندان نیز اثرگذار خواهد بود. اگر از من پرسیده شود که در حوزه اعتیاد چه چیزی خطرناک‌تر است، پاسخ من «ناآگاهی» است. افزایش آگاهی فردی و اجتماعی و شناخت نشانه‌ها و شاخص‌های مواجهه با این آسیب از سوی خانواده‌ها و نوجوانان، می‌تواند جامعه را در برابر خطر اعتیاد ایمن‌تر کند. رفتارها، باورها و دیدگاه‌های انسان از دوران کودکی و هم‌زمان با آغاز فرایند رشد و تربیت شکل می‌گیرند. به‌ویژه پنج تا شش سال نخست زندگی، زمانی تعیین‌کننده در شکل‌گیری شخصیت و رفتار کودکان است و آموزه‌هایی که در این دوره از طریق نظام تعلیم و تربیت و ارتباط با خانواده منتقل می‌شود، تأثیر عمیقی بر آینده آنان دارد. از این رو، باید آموزش و تربیت کودکان و فراهم کردن محیطی امن برای آنان را جدی بگیریم. تأکید ما بر سوق دادن برنامه‌های پیشگیری به گروه‌های سنی پایین‌تر نیز از همین منظر است.
 برچسب «بی‌ارزش»؛ مانعی بر سر راه بهبودی
در همین زمینه، «ح.ج»، عضو انجمن معتادان گمنام(NA) که ۲۳سال از دوران بهبودی او می‌گذرد، در گفت‌وگو با خبرنگار «اطلاعات» با اشاره به تأثیر رفتار اطرافیان بر احساس ارزشمندی افراد درگیر اعتیاد گفت: تقویت احساس ارزشمندی فرد می‌تواند به افزایش عزت‌نفس، اعتمادبه‌نفس و خودباوری او کمک کند. در مقابل، سرزنش و مقایسه کردن، به‌ویژه در موضوع قطع مصرف موادمخدر، می‌تواند پیامدهای مخربی داشته باشد.
وی ادامه داد: یکی از باورهای نادرستی که در جامعه رواج دارد، این است که قطع مصرف موادمخدر امری دشوار و تقریباً غیرممکن است. این تصور گاهی در قالب اصطلاحاتی مانند «تو بی‌عرضه‌ای»، «تو نمی‌توانی» یا مقایسه فرد با دیگران به او منتقل می‌شود. چنین برخوردهایی به‌تدریج احساس ارزشمندی فرد را تضعیف می‌کند و این تصور را در ذهن او به وجود می‌آورد که توانایی تغییر شرایط خود را ندارد. تکرار چنین برچسب‌هایی ممکن است به درونی شدن احساس بی‌ارزشی منجر شود و وقتی فرد از درون باور کند که بی‌ارزش است و اطرافیان نیز دائماً این تصور را به او القا کنند، ممکن است از خود متنفر شود و بیش از گذشته در معرض آسیب قرار بگیرد. در چنین شرایطی، فرد به‌تدریج باور می‌کند که توانایی قطع مصرف را نیز ندارد.
وی یکی دیگر از شکل‌های انگ‌زنی را ترویج این باور دانست که افراد درگیر اعتیاد توانایی ترک مصرف ندارند و گفت: گاهی اطرافیان به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم این پیام را منتقل می‌کنند که فرد معتاد نمی‌تواند مصرف مواد را کنار بگذارد. هنگامی که چنین باوری از سوی خانواده یا جامعه، یعنی افرادی که فرد برای نظر آنان اهمیت قائل است، تکرار شود، ممکن است آن را بپذیرد و خود را در برابر مصرف مواد تسلیم‌شده بداند. این تصور نیز نوعی انگ است که می‌تواند بر تلاش فرد برای بهبودی تأثیر منفی بگذارد.
 مواجهه با فرزند درگیر مصرف بدون برخورد شتاب‌زده
وی در پاسخ به این پرسش که والدین در صورت مشاهده نشانه‌های ورود فرزندشان به چرخه مصرف موادمخدر چگونه باید با او رفتار کنند، به تفاوت مراحل درگیری با اعتیاد اشاره کرد و گفت: می‌توان روند درگیری فرد با مصرف را در سه مرحله بررسی کرد. مرحله نخست، دوره‌ای است که مصرف برای فرد جذاب و لذت‌بخش به نظر می‌رسد و هنوز پیامدهای منفی آن به‌طور جدی نمایان نشده است. گاهی از این دوره با عنوان «ماه عسل» یاد می‌شود؛ در این مرحله، اگر اطرافیان بخواهند با سرزنش یا برخورد تند به فرد بگویند که رفتار او اشتباه است، احتمال دارد با مقاومت، انکار و موضع‌گیری او مواجه شوند. زیرا فرد در این مقطع تصور می‌کند موادمخدر به او کمک می‌کند توانایی‌هایی را به دست آورد یا مشکلات و ضعف‌های خود را جبران کند.
وی با اشاره به مراحل بعدی افزود: با گذشت زمان، آثار منفی مصرف بیشتر نمایان می‌شود و آن احساس مثبت اولیه به‌تدریج کاهش می‌یابد؛ اما ممکن است فرد همچنان به این باور داشته باشد که موادمخدر برای او مفید است یا به آن نیاز دارد و تنها در مرحله پایانی، فرد با تمام وجود متوجه درگیر شدن خود با اعتیاد می‌شود و ضرورت قطع مصرف را می‌پذیرد.
 خانواده پیش از مداخله، مشورت کند
این عضو انجمن معتادان گمنام با تأکید بر اینکه شیوه مواجهه خانواده‌ها باید با شرایط و مرحله درگیری فرد با مصرف متناسب باشد، اظهار داشت: والدینی که متوجه مصرف موادمخدر از سوی فرزندشان می‌شوند، بهتر است پیش از مواجهه مستقیم با او، با متخصصان یا افرادی که تجربه کافی در این زمینه دارند، مشورت کنند و بدون آگاهی و شناخت شرایط، دست به اقدامی شتاب‌زده نزنند. گاهی خانواده با نیت کمک کردن وارد عمل می‌شود، اما به دلیل انتخاب روش نامناسب، نتیجه معکوس می‌گیرد؛ اگر فرزند خانواده‌ای به بیماری سختی مانند سرطان مبتلا شود، پدر و مادر حاضرند از زمان، امکانات و دارایی خود برای درمان او هزینه کنند. مواجهه با فرد درگیر اعتیاد نیز باید با چنین نگاهی به مسئله بیماری و درمان همراه باشد. البته این حمایت به معنای نادیده گرفتن پیامدهای مصرف یا بی‌توجهی به ضرورت درمان نیست، بلکه به معنای فراهم کردن شرایطی است که فرد بتواند بدون ترس از تحقیر و طرد شدن، مسیر بهبودی را دنبال کند.
این عضو انجمن معتادان گمنام با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه جامعه به افراد درگیر اعتیاد تصریح کرد: جمله‌ای که باید بر آن تأکید شود این است که «معتاد مجرم نیست، بیمار است.» خانواده باید به فرد فرصت اصلاح اشتباهات خود را بدهد، در کنار او صبور باشد و شرایطی فراهم کند که بتواند با پذیرش مسئله و شناخت راه‌های درمان، برای تغییر وضعیت خود اقدام کند.
گام‌های موثر
مبارزه با اعتیاد، پیش از آنکه به سرزنش و طرد افراد نیاز داشته باشد، به شناخت، آگاهی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی نیازمند است. نمی‌توان از یک سو فرد درگیر مصرف موادمخدر را به درمان دعوت کرد و از سوی دیگر، با برچسب‌هایی مانند «بی‌عرضه»، «بی‌ارزش» و «انگلِ اجتماع»، هر مسیر بازگشتی را بر او بست. انگ‌زدایی به معنای نادیده گرفتن خطر اعتیاد یا چشم‌پوشی از پیامدهای آن نیست؛ بلکه به معنای تفکیک میان رفتار آسیب‌زا و ارزش انسانی فرد و فراهم کردن امکان درمان و بازگشت او به زندگی است. خانواده‌ای که به جای تحقیر، حمایت می‌کند و جامعه‌ای که به جای طرد، راه درمان را هموار می‌سازد، گام‌های مؤثرتری در پیشگیری از گسترش این آسیب برمی‌دارند.