محمد صالح علا

عارفی در مواجهه با مغول‌ها

همه چیز به انصاف در ما هست. شرارت، ابتذال، درایت، شفقت، همه چیز. این‌طور نیست که در برخی ابتذال کمتر باشد، در برخی بیشتر، شفقت کمتر باشد یا بیشتر. مربوط به زیبایی، زشتی، چاقی، لاغری، پر زوری، کم زوری، باسوادی و بی‌سوادی هم نیست. که آنچه ما را شبیه هم می‌کند، شبیه هم کرده فرهنگ است.
نگاه کنیم به چلانده‌ای از کردار «نجم‌الدین کبری» عارف سده ششم و هفتم مهشیدی. مقتول شده به سال ۱۲۲۱ ترسایی در حمله مغول‌های بی‌تربیت که در تاریخ آمده است.
 زمان شیخ نجم‌الدین کبری، سپاه هستی سوز مغول، میل به تسخیر و تصرف خوارزم داشت. آنها با لشکری جرّار به شهر خوارزم نزدیک شدند. شاهزاده مغول که سرلشگر این حمله بود با سپاهی بی‌حساب، بیرون شهر چادر زدند.
در آن زمان، شیخ نجم‌الدین در آن شهر می‌زیست. این سرلشکر خونخواره مغولی به او ارادتی زیاد داشت. پس برای شیخ با پیکی پیام داد که:«ما تصمیم گرفته‌ایم هنگام حمله و غارت شهر، به تو آسیبی نرسد. بهتر آنکه از شهر بیرون بیایی تا در هنگام حمله ما زیانی نبینی». و شیخ پاسخ داد: «در این شهر، مرا بستگان و پیروان‌اند که با هم عمری در آغوش روزهای خوش بوده‌ایم. سزا نیست در هنگام سختی و مشقت، ایشان را رها کنم و تنها در اندیشه جان خود و بستگانم باشم.»
شاهزاده سرلشکر مغولی باز پیام داد که:«حق آن است که تو می‌گویی. باشد که شیخ با ده تن از یاران خود بیرون شود». شیخ نجم‌الدین پاسخ داد:«نزدیکان من از ده تن افزون‌اند»! شاهزاده مغولی پیام داد که: «صد کس بیرون آیند». شیخ پاسخ داد که:«خویشان من از این زیاده‌اند». سرلشکر مغول باز کس فرستاد که:«با هزار کس بیرون آی».
 شیخ پاسخ داد که:«آخر بیشتر مردم این ولایت یاران موافق و همدل من هستند. داد کی پسندد که به هنگام آسایش و امنیت با ایشان باشم و بجوشم و در وقت ظهور خطر با معدودی از بستگان خود، جان به سلامت برم. ما همه باهمیم. جدایی ما از هم مقدور نیست.»
از اینجا دیگر ما از مضمون رفت و آمد و پیام‌ها بی‌خبریم. نمی‌دانیم سرلشکر مغولی چه جواب داده و چه شنیده که تاریخ آینه مقصود تاریخ‌نویس‌هاست، بی‌اعتنا به وسعت کنجکاوی ما. فقط آنها در آخر نوشته‌اند که شیخ از شهر بیرون نرفت و با همه تن به بلا داد و با ایشان مقتول گردید. چرا که در این سرزمین، ظاهر ما با هم تفاوت دارد، ولی باطن‌مان شبیه هم است.