درباره کتاب« ادبیات نگارشی پارسی میانه در دوره ساسانیان» نوشته کوین فن بلادل و ترجمه امین بابادی، که در واقع مقالهای است که به صورت کتاب درآمده، ذکر چند نکته شاید نابجا نباشد. پیش از آن اشارهای نیز درباره ترجمه کتاب، که به نظر نویسنده این سطور هیچ لازم نبوده، بشود. به هر حال، خوانندهای که در این مباحث دستی دارد میفهمد که پشت بعضی جملات و عبارات ترجمه فارسی چیست و اگر نیز نفهمد، میتواند به اصل آن رجوع کند و مقصود نویسنده را دریابد. ولی مترجم هم — هر مترجمی — از دو چیز باید برخوردار باشد: دانستن زبان مبدأ و دانستن زبان مقصد.
خوب است کتاب را خلاصه کنیم:
۱. نویسنده میگوید که خوب است به جای Iranian در مورد زبانهای ایرانی Iranic گفته شود. سخن نامعقولی نیست، ولی آن قدر هم لازم نیست.
۲. ظاهراً تعبیر Iranian را هم مناسب مملکتی چندقومی در ادوار قدیم آن نمیبیند، انگار که همه ممالک دنیا متشکل از یک قوم واحدند و همه در طی تاریخ یک نام واحد داشتهاند یا انگار که در هر مملکت چند قومیتی، مثلاً هند، وقتی میخواهند تاریخ ادوار قدیم آن را بنویسند، تعبیری دیگر به کار میبرند و هر دور از ادوار تاریخ مملکت را نامی خاص میدهند.
۳. میگوید که لفظ ادبیات، وقتی از ادبیات ایران پیش از اسلام سخن میگوییم، درست تعریف نشده و محققان بر سر مفهومی کلی توافق کردهاند. با این حال، نویسنده نیز خود چارهای ندیده که به همان مفهوم کلی قراردادی رضا دهد.
۴. میگوید در متصرفات ایران ساسانی، به پنج خط ادب مکتوب وجود داشته: ارمنی، سریانی کلیسای شرقی مسیحی، ارمانی یهودی، مندایی، و پهلوی (ادب مانوی را به دلیل نه چندان خوبی کنار میگذارد، ولی بعداً از آن نیز یاد میکند). این را مقدمه بحث میکند که بگوید چرا محققان فکر میکنند ادب دوره ساسانی منحصر بوده به مقداری نوشتجات دینی و اسناد دیوانی و کاربردی. آخر مگر چه مانعی بر سر راه زردشتیان بوده که بر سر راه آن دیگر ساکنان متصرفات ساسانیان نبوده؟ این مبنای خوبی است برای آغاز بحث او.
۵. املای تاریخی پهلوی را دلیل گرفته بر سنت کهن کتاب. هزوارشهای کهن متعلق به ادوار قدیم را نیز که در عصر ساسانی دیگر به آن صورت وجود نداشتهاند دلیل دیگر گرفته. سخنی بجا.
۶. آنچه از ادب مسیحی برای شاهان ساسانی یا طالبان دین مسیح به فارسی میانه ترجمه کردهاند خود دلیل دیگری است بر وجود کتابت در عصر ساسانی.
۷. از وجود دیوان و دستگاه دیوانی و دبیری یاد میکند و از مهرهای بسیار بهدستآمده از طبقه دبیران که به اسناد و نامهها الصاق میکردهاند و امروز آن نوشتهها که بر مواد فسادپذیر تحریر شده بودهاند از میان رفتهاند. با این حال، تأکید میکند که این نوع نوشتجات هم لابد از شمار نوشتههای «کاربردی» بودهاند نه ادب به معنای خاص یا هنری آن.
۸. به روایت ابن مقفع درباره انواع خطوط ایرانیان استناد میکند و آن را معتبر میشمارد.
۹. ترجمههای عربی و اندک ترجمههای سریانی را دلیل میگیرد بر وجود اصل مکتوب پارسی. سادهانگارانه است که اصل کتابهایی در منطق یا نجوم یا آیین کشورداری را مانند طرفداران نظریه شفاهی بودن ادب پیش از اسلام شفاهی تصور کنیم.
۱۰. به گفته حمزه اصفهانی استناد کرده که میگوید کتابهایی دارد یا دیده از نوشتههای ایرانیان در تاریخ شاهان آنان و قصههای عاشقانه و امثال و حکم آنها که بسیار پربرگند. نظیر آن را از مسعودی نقل کرده.
۱۱. عباراتی از درخت اسوری و کارنامه اردشیر بابکان را دلیل شمرده بر اینکه گروه درسخواندگان در عصر ساسانی به خواندن و نوشتن اشتغال داشتهاند.
۱۲. استناد کرده به منابع ارمنی که یزدگرد دوم عقاید زردشتی را به صورت مکتوب برای ارمنیان فرستاده تا آنها را به پیروی از آنها الزام کند.
۱۳. یک دو عبارت از متون قبطی مانوی را شاهد وجود متون دینی زردشتی لااقل در همان اوایل حکومت ساسانیان گرفته.
۱۴. سوادآموزی و تعلیم و تربیت را منحصر در طبقه دبیران و دیوانیان نمیشمرد.
۱۵. میگوید که در جهان باستان آنچه قاعده است از میان رفتن کتابهاست؛ بر جای ماندن کتابها استثناست و اگر کتابهایی از حوادث ایام جان به در بردهاند باید پرسید چگونه جان به در بردهاند. این کتابها و نوشتجات مخصوصاً اگر بر مواد فسادپذیر نوشته شده باشند نابودیشان حتمی است، مگر آنکه از قضای روزگار در جایی خشک محفوظ مانده باشند.
۱۶. نوشتههای باستانی مخصوصاً به آن شرط بر جای ماندهاند که ضرورت استنساخ آنها وجود میداشته. ترجمه ادب ساسانی به عربی و گاه فارسی ضرورت استنساخ اصل آنها را از میان برده: ادب ساسانی به جامه دیگری درآمده و به عمر خود ادامه داده.
اینها همه به نظر ما درست میرسد، گرچه احتمالاً بتمامه نمیتواند علت کمی متون موجود قبل از اسلام را تبیین کند. با این همه، این نوشته دستاورد بزرگی نیست؛ برای کسانی حائز اهمیت خواهد بود که نظریه شفاهی بودن ادب پیش از اسلام را زیاده جدی گرفتهاند. احتمالاً هیچ محقق ایرانی چنین چیزی نمینویسد، چون وجود ادب ساسانی برای او مفروض است و درآمدن آن به جامه عربی و فارسی نیز برای او به همان اندازه آشناست. به عبارت دیگر، محققان ایرانی نظریه شفاهی بودن تقریباً مطلق ادب پیش از اسلام را درست یا غلط چندان باور نکردهاند.
با آنکه نویسنده مقاله در موضوع نوشته خود به معنای دقیق کلمه متخصص نیست و از خرمن این محقّق و آن محقّق خوشهچینی میکند، بود مقاله او به از نبود مقالهاش است.
شما چه نظری دارید؟