واقعیت این است که کتاب همچنان یکی از بنیادین‌ترین عوامل تربیت، تعالی و رشد انسان در ابعاد مختلف فردی و اجتماعی باقی مانده است؛ ابزاری بی‌بدیل که عمق اندیشه را شکل می‌دهد و واژگانِ زیستن را به ما می‌آموزد. با وجود این حقیقت انکارناپذیر، نگاهی به روند تحولات اجتماعی نشان می‌دهد که تغییر در سبک زندگی، دهه‌هاست کتاب را از متن زندگی روزمره اقشار تحصیل‌کرده و فرهنگی به حاشیه رانده و به گوشه زندگی هل داده است.

اما بحران به همین جا ختم نشده است. هجمه پرشتاب فناوری‌های ارتباطاتی و اطلاعاتی و در سال‌های اخیر ظهور خیره‌کننده فناوری‌های هوش مصنوعی، فراتر از هل دادن، کار را به جایی رسانده که کتاب را در شرایط انزوا قرار داده است. امروز کتاب در سبد مصرفی بسیاری از خانواده‌ها حکم میهمانی غریب را دارد که فقط نامی از او برده می‌شود.

با وجود این، من جزو کسانی نیستم که چشم بر فرصت‌های فناوری‌های جدید و خدمات بی‌نظیر آن‌ها به زندگی، دانش و تفکر بشر ببندم. ابزارهای مدرن ظرفیت‌های شگرفی برای وسعت بخشیدن به افق دید ما ایجاد کرده‌اند. 

اما مایه تأسف است که آمدن این فناوری‌ها بدون پیوست فرهنگی و بدون آموزش نحوه استفاده درست از آن‌ها رخ داده است. بخشی از این پدیده نامبارک را البته باید به حساب غافلگیری دردناک ما از ورود و رشد برق‌آسای این فناوری‌ها گذاشت؛ غافلگیری‌ای که مجال اندیشیدن، بومی‌سازی و هضم فرهنگی را از ما سلب کرد.

امروز به جای آنکه فناوری در خدمت عمق‌بخشی به مطالعه باشد، ما را به جای مطالعه، مشغول مشاهده و استماع چیزهایی در فضای مجازی کرده است؛ محتواهایی زرد و سطحی که نه تنها فایده‌مندی کافی ندارند و بیشتر به ارضای هیجانات و احساسات زودگذر می‌پردازند، بلکه سیلابی بنیان‌کن از اطلاعات درست و نادرست، فیک و راستی‌آزمایی‌نشده را روانه مغزهایی می‌کنند که قدرت غربالگری آن، متأسفانه برای بیشتر ما وجود ندارد. ما در باتلاقِ «توهمِ دانستن» غرق شده‌ایم، بدون آنکه واقعاً چیزی بدانیم.

در این میان، بعضی‌ها تصور می‌کنند وقتی از توسعه کتاب و بازگشت آن به بطن زندگی سخن می‌گوییم، منظورمان لزوماً همین کتاب فیزیکی به سبک و سیاق گذشته است. اما به نظرم با وجود اینکه ما نسل‌های دهه شصتی خاطرات عمیق و اصیلی از در دست داشتن و ورق زدن کتاب سنتی داریم و از بوی کاغذ لذت می‌بریم، اما ظهور فناوری‌های جدید که سبک کتاب و کتابخوانی را متحول کرده، امکان بازگشت مطلق به گذشته را دشوار و دست‌نیافتنی کرده است؛ اصرار بر روش‌های سنتیِ محض نیز در این شرایط دیگر چندان فایده‌ای ندارد.

از طرف دیگر، کتابخانه‌های دیجیتال، کتاب‌های الکترونیکی و اپلیکیشن‌های نوآورانه، حقیقتاً امکان بهره‌گیری دقیق از کتاب را برای ما فراهم کرده‌اند. 

در بخش کتاب الکترونیک، امکان به خاطر سپردن هوشمند بخش‌های مختلف کتاب، نشانه‌گذاری‌های پیشرفته و نیز فیش‌برداری دقیق و نظام‌مند برای انواع تحقیقات کتابخانه‌ای، تحولی شگرف ایجاد کرده است. قابلیت‌هایی نظیر یادداشت‌برداری سریع، نگارش تعلیقه و نقدنویسی، نظم‌دهی هوشمند به روند مطالعه، جست‌وجوی پیشرفته و همچنین استفاده از مزیت شرح بخش‌های پیچیده و ترجمه‌های متنوع، دستاوردهایی است که نباید به‌سادگی از کنار آن‌ها گذشت.

از سوی دیگر، کتاب‌های صوتی علاوه بر باز کردن مسیر گوش در کنار چشم به روی فرآیند مطالعه، وقت‌های مرده ما را احیا کرده‌اند. مطالعه کتاب در این بستر با امکان بهره‌گیری از انواع صداها، لحن‌های مختلف و سرعت‌های متغیر متناسب با نیاز شنونده، وقت بیشتری برای مطالعه در شرایط حرکت، ترافیک، سفرهای شهری و انجام کارهای مختلف روزمره فراهم کرده است؛ به‌طوری‌که می‌توانیم در هر لحظه، با کتاب نفس بکشیم.

با تمام این توصیفات، واقعیت این است که ما هنوز در ابتدای راهیم و امکان خلق ایده‌ها و خلاقیت‌های بسیار زیادی درباره تلفیق کتاب با فناوری‌های جدید وجود دارد که مرزهای مطالعه را جابه‌جا خواهد کرد. برای نمونه، هوش مصنوعی انقلابی بنیادین در عرصه تحقیقات کتابخانه‌ای ایجاد کرده است؛ از این رو، به‌جای برچسب‌زنی‌های شتاب‌زده به محققان و پژوهشگران مبنی بر نگارش تحقیقاتشان از طریق هوش مصنوعی، باید عارضه‌ها و بسترها را شناخت و عرصه‌هایی نوین برای نوآوری‌های انسانی و مزیت‌بخشی به این خلاقیت‌ها ایجاد کرد.

همه این شواهد نشان می‌دهد که ما باید به جای لجبازی کودکانه با شرایط جدید و موضع‌گیری سلبی در برابر ابزارهای نوین، از این بسترها به عنوان فرصتی تازه، پرظرفیت و کارآمد برای ترویج فرهنگ کتابخوانی استفاده کنیم.

این رویکرد عمل‌گرایانه، دو دستاورد حیاتی دارد: هم اقتصاد ورشکسته و رنجور نشر را از گرداب نابودی نجات می‌دهد و هم جامعه ما را از چنگال فقر فرهنگی و بحران عمیق آگاهی رها می‌سازد. بیایید در این هفته کتاب، بنا را بر این بگذاریم که ابزار را به خدمتِ اصالتِ اندیشه درآوریم.