دکتر احمد کتابی 

گفتی از حافظ ما بوی ریا می‌آید 
آفرین بر نفست باد که خوش بردی بوی!
۱ـ نقدپذیری 
آمادگی آدمی برای پذیرش انتقادها و ایرادهای دیگران نسبت به خود و شکل متعالی‌تر آن، مهیابودن وی برای «انتقاد از خود» (AUTO-CRITIEISM) ، از جمله عوامل مؤثری است که موجب توسعه و تعمیق خودشناسی در انسان و به تبع آن، فراهم آوردن زمینه مناسب برای تساهل و تسامح بیشتر می‌شود.
 زیرا وقتی آدمی بر اثر توجه به انتقادات دیگران، به عیب‌ها و نقص‌های خود آگاهی یافت، قهراً از توانایی و سعة صدر بیشتری برای تحمل تقصیرها در رفتارهای ناروای دیگران برخوردار خواهد شد. در این خصوص، شواهد مثالی متعددی در دیوان خواجه شیراز یافت می‌شود: 
ـ گناه گرچه نبود اختیار ما حافظ 
تو در طریق ادب باش و گو گناه من است 
ـ هرچه هست، از قامت ناساز بی‌اندام ماست
ورنه تشریف تو بر بالای کس کوتاه نیست 
ـ سیاه نامه‌تر از خود کسی نمی‌بینم 
چگونه چون قلمم دود دل به سر نرود
ـ ز باده خوردن پنهان، ملول شد حافظ
به بانگ بربط و نی رازش آشکاره کنم 
ـ بس که در خرقه آلوده زدم لاف صلاح
شرمسار رخ ساقی و  مِی رنگینم 
جام می‌گیرم و از اهل ریا دور شوم 
یعنی از خلق جهان پاکدلی بگزینم 
من اگر رند خراباتم و گر حافظ شهر 
این متاعم که تو می‌بینی و کمتر زینم 
ـ صلاح و توبه و تقوی ز ما مجو حافظ! 
ز رند عاشق و مجنون کسی نیافت صلاح
۲ـ ملامت‌جویی 
حافظ در مقام انتقاد از خود، گاه طریق افراط در پیش می‌گیرد و به شیوه «ملامتیه»  تجاهر به فسق می‌کند و جسورانه به گناهان کرده و حتی ناکرده، آشکارا تظاهر و در مواردی حتی تفاخر می‌کند. بی‎گمان، نفرت عمیق او از زهد و زاهدان ریایی در این تجاهرها و اعتراف‌های نامتعارف، نقش و تاثیر بسیار داشته است. در واقع امر، حافظ برای آنکه با ریا  از ریشه مبارزه کند، خود را شاید از باب مصلحت، اهل ریا و تزویر می‌خواند تا بدین‌وسیله بهتر بتواند به نقد آن بپردازد.
 اکنون به نقل بعضی از شواهد حاکی از ملامت‌جویی حافظ که در نهایت بی‌پروایی و جسارت سروده شده اند، پرداخته می‌شود: 
ـ سرم خوش است و به بانگ بلند می‌گویم 
که من نسیم حیات از پیاله می‌جویم 
بیار می که به فتوای حافظ از دل پاک 
غبار زرق به فیض قدح فرو  شویم 
ـ این خرقه که من دارم،در رهن شراب اولی 
وین دفتر بی‌معنی، غرق می ناب اولی 
ـ زان می عشق کز او پخته شود هر خامی 
گرچه ماه رمضان است، بیاور جامی 
ـ خاک کوی تو به صحرای قیامت فردا 
همه بر فرق سر از بهر مباهات بریم 
ـاعتقادی بنما و بگذر بهر خدا 
تا در این خرقه ندانی که چه نادرویشم 
ـ گر مسلمانی از این است که حافظ دارد 
آه اگر از پی امروز بود فردایی 
ـفدای پیرهن چاک ماهرویان باد 
هزار جامه تقوی و خرقه پرهیز 
برای مطالعة شواهد دیگر ،به  غزل ۱۲۸ خ (۱۳۲ ق)، غزل ۲۶۰ خ (سطر ۲) و غزل ۲۶۶ ق (سطر ۲)مراجعه شود.