طه حسین فراهانی
بعضی نویسندگان با یک کتاب متولد میشوند؛ بعضی دیگر با یک زخم. «مهدی آذریزدی» از دسته دوم بود. اگر بخواهیم زندگی او را در یک تصویر خلاصه کنیم، شاید نه تصویر مردی باشد که پشت میز تحریر نشسته و «قصههای خوب برای بچههای خوب» را مینویسد، بلکه تصویر کودکی هشتساله باشد که در گوشه زیرزمین خانهای گلی در خرمشاه یزد، آرام و بیصدا گریه میکند؛ نه برای نان، نه برای اسباببازی، بلکه برای کتاب.
شاید همین تفاوت است که او را از بسیاری از نویسندگان همروزگارش جدا میکند. آذریزدی پیش از آنکه نویسنده باشد، کودکی بود که نبودن کتاب را با تمام وجود تجربه کرده بود. بعدها خودش گفت: «از همان روز عقده کتاب پیدا کردم.» این جمله، صرفاً خاطرهای از گذشته نیست؛ کلید فهم همه زندگی اوست. انگار همه سالهای بعد، تلاشی بود برای درمان همان حسرت قدیمی؛ حسرتی که نهتنها خودش را رها نکرد، بلکه به نیرویی برای خلق یکی از ماندگارترین آثار ادبیات کودک ایران تبدیل شد.
خرمشاه، روستایی آرام در حاشیه یزد، برای بسیاری فقط نقطهای روی نقشه است؛ اما برای آذریزدی، نخستین مدرسه زندگی بود. خانهای که در آن بزرگ شد. گرچه رنگ دین و سنت داشت، اما از گرمای گفتوگو و بازی کودکانه چندان بهرهای نبرده بود. پدری سختگیر، مادری تندخو و خانوادهای که کمتر با مردم معاشرت میکردند، جهانی کوچک و محدود برای پسربچهای ساخته بودند که اجازه بازی در کوچه، رفتن به مدرسه یا حتی داشتن کتابی مخصوص کودکان را نداشت.
بااینهمه، سرنوشت گاهی از دل همین محدودیتها راه خود را باز میکند. مهدی خواندن و نوشتن را از پدر آموخت. نزد مادربزرگی که او را «بیبی» صدا میکرد، قرآن و حافظ خواند و اندکی بعد، خوشنویسی را نیز فراگرفت. او پیش از آنکه دانشآموز مدرسه باشد، شاگرد کتاب شده بود؛ کتابهایی که البته برای سن او نوشته نشده بودند. «گلستان»، «بوستان» و چند متن کلاسیک، همه دارایی کتابخانه کوچک خانه بودند. کودک، کلمات را میفهمید، اما دنیای آنها هنوز برایش دور و سنگین بود.
در همان سالها، حادثهای کوچک رخ داد؛ حادثهای که شاید در ظاهر هیچ اهمیتی نداشت. او کودکی را دید که چند جلد کتاب در دست داشت. آن کودک هنوز سواد نداشت، اما صاحب کتاب بود؛ و مهدی با همه تواناییاش در خواندن، حتی یک کتاب مخصوص خودش نداشت. تناقضی ساده اما تکاندهنده. وقتی از پدر خواست برایش کتاب بخرد و پاسخ منفی شنید، شب را در زیرزمین خانه گریست. آن اشکها اگرچه از چشم کودکی گمنام فروریخت، اما سالها بعد به هزاران صفحه کتاب برای کودکان ایران تبدیل شد.
شاید بسیاری از نویسندگان، ادبیات را از دانشگاه، انجمنهای ادبی یا محافل روشنفکری آغاز کرده باشند؛ اما آذریزدی از فقدان آغاز کرد. او نویسندهای نبود که از وفور کتاب به نوشتن رسیده باشد. نویسندهای بود که از نبود کتاب، ضرورت نوشتن را کشف کرد. به همین دلیل، بعدها هرگز ادعا نکرد که میخواهد شاهکار ادبی بیافریند. او مأموریتی سادهتر، اما انسانیتر برای خود تعریف کرده بود: هیچ کودکی حسرتی را که او کشیده بود، تجربه نکند. شاید راز محبوبیت آذریزدی نیز همین باشد. او برای کودکان نمینوشت تا نویسنده مشهوری شود؛ برای آنان مینوشت چون روزگاری خودش یکی از همان کودکان بود؛ کودکی که تنها آرزویش، داشتن کتابی بود که بتواند آن را با شوق ورق بزند.
او در سال ۱۳۰۰ در روستای خرمشاه یزد متولد شد و دوران کودکی و نوجوانی خود را در همان منطقه سپری کرد. علاقه عمیقش به مطالعه، او را از همان سالهای جوانی به فضای کتاب و نشر کشاند. فعالیت در یک کتابفروشی، نخستین تجربه جدی او در این مسیر بود. تجربهای که فرصت آشنایی با اهل قلم، شاعران و نویسندگان را برایش فراهم کرد و نگاهش را به دنیای فرهنگ و ادبیات گسترش داد.
آذریزدی پس از مدتی برای ادامه فعالیتهای فرهنگی به تهران رفت و همکاری خود را با چاپخانه علمی آغاز کرد. حضور در محیط چاپ و نشر، دسترسی او را به آثار کلاسیک فارسی افزایش داد و زمینه شکلگیری مهمترین دغدغه فکریاش را فراهم ساخت.
او به این نتیجه رسید که بسیاری از شاهکارهای ادبی فارسی با وجود ارزش فراوان، برای کودکان و نوجوانان دشوار و دور از دسترس هستند. از همین رو، در میانه دهه ۱۳۳۰ تصمیم گرفت این آثار را با زبانی روان و متناسب با درک مخاطبان کمسنوسال بازنویسی کند.
ثمره این اندیشه، از سال ۱۳۳۶ به بعد در قالب مجموعههایی منتشر شد که بعدها جایگاه ویژهای در ادبیات کودک ایران یافتند. آذریزدی با تکیه بر دانش ادبی، تجربه سالها مطالعه و شناخت زبان فارسی، توانست روایتهایی تازه از متون کلاسیک ارائه کند. روایتهایی که ضمن حفظ روح و پیام آثار اصلی، برای نسل جدید نیز خواندنی و قابل فهم بودند. همین رویکرد، او را به یکی از اثرگذارترین نویسندگان حوزه ادبیات کودک در ایران تبدیل کرد.
دامنه فعالیتهای آذریزدی، تنها به بازنویسی متون کهن محدود نشد.
او در کنار مجموعه مشهور «قصههای خوب برای بچههای خوب»، آثار متعددی از جمله: «قصههای تازه از کتابهای کهن»، «فرهنگ یزدی»، «مثنوی بچه خوب»، «شعر قند و عسل»، «گربه ناقلا»، «قصههای ساده» و چندین کتاب دیگر را نیز تألیف یا بازآفرینی کرد. افزون بر نویسندگی، سالهای طولانی به غلطگیری، ویرایش و تنظیم فهرست اعلام کتابها پرداخت و تا واپسین سالهای زندگی ارتباط خود را با دنیای نشر حفظ کرد.
کیفیت آثار او بارها مورد توجه نهادهای فرهنگی قرار گرفت. کتاب «قصههای سندبادنامه و قابوسنامه» موفق به دریافت جایزه یونسکو شد و چند جلد از مجموعه «قصههای خوب برای بچههای خوب» نیز جوایز کتاب سال و شورای کتاب کودک را به دست آوردند. این موفقیتها نشان میداد که تلاش او برای پیوند دادن ادبیات کلاسیک با نیازهای مخاطب کودک، با استقبال گسترده محافل فرهنگی نیز همراه بوده است.
نگاهی به مجموعه آثار مهدی آذریزدی نشان میدهد که موفقیت و ماندگاری او تنها به دلیل بازنویسی متون کهن نیست، بلکه حاصل نوع نگاه ویژه او به ادبیات کودک و نوجوان است. آذریزدی در انتخاب منابع، خود را به یک دوره یا گونه ادبی محدود نکرد. او از آثاری چون: کلیله و دمنه، مرزباننامه، مثنوی معنوی، گلستان، آثار شیخ عطار و قصص قرآنی بهره گرفت و کوشید گنجینه ادبی و فرهنگی ایران را با زبانی روان، ساده و متناسب با فهم کودکان و نوجوانان بازآفرینی کند.
در سراسر این آثار، مفاهیم اخلاقی و تربیتی حضوری پررنگ دارند. ارزشهایی مانند: صداقت، عدالت، درستکاری، احترام، مسؤولیتپذیری و نیکی، نه در قالب پندهای خشک، بلکه از خلال روایت داستانها و کنش شخصیتها به مخاطب منتقل میشوند. آذریزدی بر این باور بود که ادبیات کودک، افزون بر سرگرم کردن، وظیفهای فرهنگی و تربیتی نیز بر عهده دارد و نویسنده باید در کنار پرورش ذوق ادبی، به رشد شخصیت اخلاقی مخاطبان خود نیز کمک کند.
از دیگر ویژگیهای برجسته آثار او بهرهگیری از زبانی سالم، روان و متناسب با درک کودکان است. او با حفظ اصالت و پیام متون کهن، دشواریهای زبانی آنها را کاهش داد و پلی میان میراث ادبی ایران و نسل جدید ساخت. همین رویکرد سبب شد بسیاری از کودکان، نخستین آشنایی خود با شاهکارهای ادب فارسی را از طریق آثار او تجربه کنند.
آذریزدی در مقدمه برخی جلدهای مجموعه «قصههای خوب برای بچههای خوب» نیز به روش خود اشاره میکند و توضیح میدهد که در مواردی پیام داستانها را بهصورت مستقیم بیان کرده است؛ زیرا هدف او صرفاً خلق اثری هنری نبوده، بلکه میخواسته تا کودکان را با ارزشهای اخلاقی، فرهنگی و انسانی آشنا سازد. از همین رو، آثار او در نقطه تلاقی ادبیات و آموزش قرار میگیرند؛ آثاری که در کنار جذابیت روایی، کارکردی تربیتی و فرهنگی نیز دارند.
آذریزدی تا پایان عمر، با وجود شهرت و افتخارات فراوان، زندگی ساده و بیتکلف خود را حفظ کرد و هیچگاه از دنیای کتاب و مطالعه فاصله نگرفت. او در دوازدهم تیرماه ۱۳۸۸ چشم از جهان فروبست.
شما چه نظری دارید؟