علی ربیعی
جامعه نیازمند قدردانی از انسانها و بزرگداشت کسانی است که عمر خود را در راه اعتلای دانش و بهبود وضعیت این مرز و بوم سپری کردهاند. این نیاز ماست، نه آنان؛ زیرا جامعهای به سعادت میرسد که از تلاشگران و نخبگان خود تقدیر کند؛ سنتی که کمتر بدان اهتمام داشتهایم.
با همین هدف، مراسم بزرگداشت استاد «سید فرید قاسمی» روزنامهنگار پیشکسوت مطبوعات در چهارمین نشست «گفتامد»؛ گردهمایی فعالان عرصه ارتباطات ایران، در خانه روزنامهنگاران شهر در این هفته برگزار شد.
پیش از سخنرانی در این برنامه وقتی به آثار، تجربههای زیسته، زندگی و تلاشهای او میاندیشیدم، به این نتیجه رسیدم که گویی برای برخی انسانها، هر سال فعالیت، معادل ده سال یا حتی بیشتر است. از این منظر، نوشتهها، مقالات، کتابها و تلاشهای چهلساله فرید قاسمی حاصل چند قرن کوشش به نظر میرسد.
در آغاز سخنانم در آیین بزرگداشت او، این پرسش را مطرح کردم که چرا در غیاب یا ضعف نهادهای فرهنگی، اجتماعی و علمی، برخی افراد باید نشانه و نماینده این عرصهها باشند؟ چرا ساختارهای رسمی فرهنگی، گاه کمکارکرد و حتی کژکارکردند؟ به اعتقاد من، سید فرید قاسمی از آن دسته انسانهایی است که بهمثابه یک نهاد عمل کردهاست.
برای توضیح این موضوع، ابتدا باید میان سه مفهوم تفاوت بگذاریم:
- فرد متخصص: کسی که در یک حوزه دانش و مهارت دارد.- فرد مرجع: کسی که دیگران برای کسب اطلاعات و اعتبار علمی به او مراجعه میکنند.- فرد نهادمند: کسی که فعالیت مستمر او مجموعهای از کارکردهای یک نهاد را بر عهده میگیرد.
یک پژوهشگر ممکن است متخصص تاریخ مطبوعات باشد؛ اما پژوهشگری که دهها سال اسناد گردآوری میکند، اطلاعات را طبقهبندی مینماید، با ثبت زندگینامهها، منابع مرجع پدید میآورد و دانش را به نسلهای بعد انتقال میدهد، از سطح تخصص فردی فراتر میرود. او عملاً بخشی از کارکردهای مرکز اسناد، کتابخانه تخصصی، مرکز پژوهش و مؤسسه تاریخنگاری را بر عهده گرفتهاست.
اینجا نقطه آغاز مفهوم «فرد بهمثابه نهاد» است. این تعبیر، اصطلاحی تثبیتشده در نظریه جامعهشناسی نیست؛ اما برای توضیح آن میتوان از برخی دیدگاههای جامعهشناختی بهره گرفت. وبر درباره اقتدار کاریزماتیک و فرایند روزمره و سازمانیافته شدن آن میگوید: چگونه اعتبار و توانایی یک فرد میتواند به محور شکلگیری فعالیتی پایدار تبدیل شود و آیا این فعالیت پس از او ادامه خواهد یافت؟ بوردیو نیز به ما کمک میکند بفهمیم چگونه دانش، مهارت، اعتبار و منابع فرهنگی در وجود یک فرد انباشته میشوند و چگونه سرمایه فرهنگی فردی میتواند به سرمایه فرهنگی عمومی تبدیل شود. هالبواکس نشان میدهد که حافظه انسانها در چارچوبهای اجتماعی شکل میگیرد و بازسازی میشود. از این منظر، ثبت اسناد مطبوعاتی، زندگینامهها و نشریات، به جامعه امکان میدهد گذشته خود را به یاد بیاورد.
لذا انسانها فقط محصول نهادها نیستند؛ گاهی خود در ساختن و حفظ نهادها نقش دارند. به گمان من، «فرید قاسمی» را میتوان با چنین چارچوبی نگریست.
افرادی که بخشی از کارکرد نهادها را بر عهده میگیرند، معمولاً در چهار گروه قرار میگیرند:
۱. حافظان حافظه تاریخی ۲. تولیدکنندگان دانش مرجع ۳. بنیانگذاران سنتهای علمی ۴. واسطههای انتقال فرهنگی
به اعتقاد من، سید فرید قاسمی را میتوان در دو گروه نخست قرار داد.
وقتی به آثار و تلاشهای چند دهه او میاندیشم، چهار پرسش انتقادی مطرح میشود:۱. چرا گردآوری و حفظ اسناد تاریخی گاهی به علاقه و امکانات شخصی افراد وابسته میشود؟۲. به چه دلیل در برخی حوزهها استمرار پژوهش، بهجای آنکه حاصل برنامهریزی نهادی باشد، به تعهد فردی وابسته است؟۳. چرا سرمایه فرهنگی افراد بهسادگی به سرمایه نهادی تبدیل نمیشود؟۴. اگر فردی با چنین کارنامهای از عرصه فعالیت خارج شود، چه کسی یا چه نهادی مسئولیت ادامه کار او را بر عهده خواهد گرفت؟
اینجا با واقعیتی مهم روبرو میشویم: در شرایط ضعف یا کژکارکردی نهادها، برخی افراد ناگزیر بخشی از کارکردهای نهادی را شخصاً بر دوش میکشند. این وضعیت دو پیامد دارد؛ مثبت آن که افراد متعهدی مانند سید فرید قاسمی، خلأهای نهادی را پر میکنند و از نابودی میراث فرهنگی جلوگیری میکنند. منفی این که فعالیتها به شخص وابسته میشوند و با کنار رفتن او، استمرارشان با مشکل روبهرو میشود.
«سید فرید قاسمی» با استمرار فعالیت علمی و فرهنگی خود، اسناد را گردآوری کرده، دانش را طبقهبندی کرده، به مرجعیت علمی دست یافته و حافظه یک حوزه فرهنگی را حفظ کردهاست؛ یعنی از جایگاه یک متخصص فراتر رفته و به یک مرجع و زیرساخت فرهنگی تبدیل شدهاست.
کارنامه چند دههای او ابعادی کمنظیر در فضای پژوهشی کشور دارد: میراثبانی از فرهنگ ایران، بهویژه پژوهشهای گسترده درباره تاریخ خرمآباد؛ گسترش فرهنگ وقف از طریق اهدای کتابخانه تخصصی خود شامل بیش از دو هزار و چهارصد عنوان نشریه در قالب ۴۸ هزار نسخه به کتابخانه آستان قدس رضوی؛ طراحی و مشارکت در تأسیس موزه مطبوعات ایران؛ عضویت در هیأت علمی شش دانشنامه و دایرهالمعارف مرجع کشور؛ و تألیف بیش از ۱۱۴ عنوان کتاب.
از منظر جامعهشناسی فرهنگ، فعالیتهای او فراتر از کار یک نویسنده یا مورخ مطبوعات است. او به بازسازی حافظه جمعی ایرانیان کمک کردهاست.
یکی از مسائل مهم در تاریخ فرهنگی ایران، گسست حافظه تاریخی است. بسیاری از روزنامهها، مجلات، روزنامهنگاران، ناشران و جریانهای فرهنگی آمدهاند و رفتهاند، بیآنکه ردپایی روشن از خود در حافظه عمومی باقی بگذارند. اهمیت کار قاسمی در این است که به سراغ همین بخشهای فراموششده تاریخ رفته است. او به ما یادآوری میکند که تاریخ را فقط چهرههای مشهور نمیسازند؛ هزاران انسان گمنام نیز در شکلگیری و روایت آن سهم دارند. توجه او به زندگی و فعالیت ۱۶۰۰ روزنامهنگار و کارگزار مطبوعاتی، نمونهای از همین نگاه است.
یکی دیگر از جنبههای مهم فعالیت قاسمی، پیوند میان تاریخ ملی و تاریخ محلی است. توجه او به خرمآباد و لرستان در کنار پژوهشهای ملی نشان میدهد که شناخت تاریخ ایران، بدون شناخت تاریخ مناطق و تجربههای متنوع فرهنگی آن کامل نخواهد بود.
کارنامه او را از چند منظر میتوان قابل تأمل دانست:
نخست، استمرار و تعهد علمی: پژوهش درباره تاریخ مطبوعات کاری دشوار، زمانبر و نیازمند دقت و حوصله فراوان است؛ کاری که معمولاً نه شهرت فوری به همراه دارد و نه بازده اقتصادی چشمگیری. با این حال، او چندین دهه از عمر خود را به این حوزه اختصاص داده است.
دوم، توجه به انسانهای کمتر دیدهشده تاریخ: پشت هر روزنامه و مجله، شبکهای از مدیران، سردبیران، نویسندگان، ویراستاران، حروفچینان، عکاسان و دیگر عوامل قرار دارند. توجه به زندگی و فعالیت آنان، تاریخ مطبوعات را از روایت محدود چهرههای مشهور فراتر میبرد.
سوم، نقش او در بازسازی حافظه جمعی جامعه ایران: حافظه جمعی یکی از عناصر اساسی هویت اجتماعی است. جامعهای که نتواند گذشته خود را ثبت کند، بخشی مهم از امکان شناخت خویش را از دست میدهد. اسناد و کتابها فقط منابع اطلاعاتی نیستند؛ آنها ابزارهای شناخت جامعه از خود هستند. از این رو، فعالیتهای استاد قاسمی را باید بخشی از زیرساخت شناخت فرهنگی و تاریخی ایران دانست.
چهارم، پیوند میان تاریخ ملی و تاریخ محلی: آثار او نشان میدهد که تاریخ ایران مجموعهای از تجربههای گوناگون منطقهای و فرهنگی است و شناخت کامل آن، بدون توجه به این تنوع امکانپذیر نیست.
در پایان باید گفت ما معمولاً از کسانی که کتاب مینویسند، بهدلیل تولید دانش، تجلیل میکنیم؛ اما بهخاطر داشته باشیم باید از کسانی که امکان تولید و انتقال دانش را برای نسلهای آینده فراهم میکنند نیز قدردانی کنیم.
به باور من، یکی از مهمترین ویژگیهای تلاش استاد «سید فرید قاسمی» همین است: او فقط درباره گذشته ننوشته، بلکه کوشیده گذشته را برای آینده در دسترس نگه دارد.
بزرگداشت چنین شخصیتی فقط تجلیل از یک پژوهشگر نیست؛ فرصتی است برای تأمل درباره رابطه فرد، نهاد و حافظه تاریخی جامعه ایران. بزرگداشت او باید دو پیام داشته باشد: نخست، قدردانی از تعهد و تلاش فردی؛ و دوم، یادآوری مسئولیت جامعه برای تبدیل این تلاشها به ساختارهایی پایدار.
شاید بزرگترین ادای احترام به استاد همین باشد که کاری کنیم آنچه در طول چند دهه ساختهاست، در دهههای آینده نیز ادامه پیدا کند.
شما چه نظری دارید؟