دکتر انشاءالله رحمتی
بدون چنین بنیادهای معرفتشناسانه، انسانشناسانه، جهانشناسانه و مابعدالطبیعی، جهان برای ما اوج و عمق چندانی نخواهد داشت. از سوی دیگر متون وحیانی و به ویژه قرآن کریم، در پی آنند که آدمیان را با چنین جهانی آشنا کنند. در حقیقت میخواهند آدمیان را به مبدأ و معاد خویش یادآور شوند، به گونهای که به آنها ایمان بیاورند و در پرتو آنها روزگار بگذرانند و حتی زندگی دنیویشان را نیز در پرتو آنها سامان دهند: «و مَن یَکفُر بِاللهِ و مَلائِکَتِه و کُتُبِه و رُسُلِه و الیَومِ الأخِرِ فَقَد ضَلّ ضَلالًا بَعیدا: هر کس که به خدا و فرشتگانش و کتابهایش و رسولانش و روز بازپسین کفر بورزد، سخت گمراه شده است» (نساء، ۱۳۶).
بیشتر مفسران بر آنند که ایمان نداشتن به هریک از این فقرات، در حقیقت به معنای ایمان نداشتن به همه آنهاست. ممکن است از مومنان غیرفرهیخته، ایمان به آنها به معنای ایمان تعبدی محض پذیرفته شود، لیکن قطعاً اینگونه ایمان به آنها، از مومنان فرهیخته پذیرفته نیست. ایمانی که در اینجا از آنان انتظار میورزد، اعتقاد ورزیدن به آنها به شیوه تحقیقی و متحقق شدن به آنها و زیستن بر مبنای آنهاست.
خیانت خواسته یا ناخواسته
در تفکر مدرن که عالم و آدم را قداستزدایی کرده است، برای مومنان فرهیخته نیز بسیاری از حقایق کتاب آسمانی غیرقابل فهم میشود؛ زیرا مابهازایی برای آنها در جهانبینی عرفی شده و قداستزدایی شده خویش نمییابند. گویی برای اینان نیز ایمان داشتن به آنها، فقط در حد ایمانِ مومنان غیرفرهیخته، دستیافتنی است. وقتی این مومنان فرهیخته میکوشند تا در پرتو جهانبینی مدرن، حقایق دینی را درک کنند، ناگزیر از قداستزدایی، راززدایی، اسطورهزدایی از دین میشوند و خواسته و ناخواسته گام در مسیری مینهند که گاهی از آن به «خیانت روشنفکران» تعبیر شده است! اگرچه جنبه دنیوی (اجتماعی و سیاسی) دین بهطور کلی و دین اسلام به طور خاص را به هیچ وجه نمیتوان نادیده گرفت، محدودداشتن دین به همین جنبه، جفای بزرگی در حق آن است.
اما اگر تفکر مدرن مبنای فهم دین قرار بگیرد، ظاهراً فرجامی جز این در انتظار دین نیست. و این مسیری است که در الهیاتهای اجتماعی شده و عرفی شده مسیحیت، آزموده شده است. کسی مانند هانری کربن که درک عمیقی از عرفی شدن دارد، مینویسد: «این جریان زمانی به راه افتاد که همه انواع گنوس (عرفان، حکمت) هدف حمله قرار گرفت، بیآنکه کلیسای اعظم در حین حذف گنوس، متوجه باشد که [با این کار تیشه به ریشه خود میزند و خود این] زمینهساز لاادریگری و پوزیتیویسم است» ( اسلام ایرانی، ج ۱، ص ۹۸).
اسلام سنتگرا که زمانه ما را میشناسد، نمیخواهد در خصوص دین و معنویت، گرفتار این نوع «خیانت روشنفکران» شود و میکوشد تا آن حقایق اصیل و ازلی را که از آن به «حکمت خالده» تعبیر میشود و این حقایق در فطرت بشر به ودیعت رفته و در وحی خداوندی یادآوری شده است، برای دنیای معاصر، به زبانی متناسب با اقتضائات آن، و البته بدون هیچ تغییر و تحریفی، به بیان بیاورد.
جهانشمولی وحی
سنتگرایان به جهان شمولی وحی معتقدند. وحی را به این معنای کلی در نظر میگیرند که خداوند شرایع خویش را از طریق واسطههای انتقال پیام، یعنی پیامبران، در طول تاریخ حیات بشر بر روی زمین، در اختیار بشر گذاشته است. غایت ارسال رُسُل و انزال کتب این است که خداوند «میثاق فطرت» را به آدمیان یادآور شود. از آنجا که انسان موجودی فراموشکار است، یادآوری مکرر این میثاق، ضرورت داشته است: «و لِکُل اُمۀٍ رسولٌ فَاِذا جآءَ رسولُهُم قُضِیَ بَینَهُم بِالقِسطِ و هُم لایُظلَمون: هر امتی را رسولی است، و چون رسولشان بیاید، میانشان به دادگری داوری میشود، و بر ایشان ستم نمیرود»(یونس، ۴۷). از این روی خداوند در طول تاریخ دینی بشر، پیامبران مختلفی را برای همه اقوام فرستاده است و به اقتضای عدالت الهی، همه آنان به یکسان از نعمت پیامبران برخوردار بودهاند. از این جهت، سنتگرایان در خصوص موضوع تعدد ادیان، به نظریه «وحدت متعالی ادیان » قائلند که بر طبق آن همه ادیان با وجود تفاوتها در ظواهر و مناسک، در ساحت باطن، متحدند. صاحب همه ادیان و نازلکننده همه آنان خداست.
گر شود پرنور روزن یا سرا
تو مدان روشن مگر خورشید را
(مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۲۶۲)
با عنایت به اتصاف حضرتش به صفات کمالی چون علم مطلق، خیریت مطلق، و قدرت مطلق، ممکن نیست در لبّ پیام او تعدد (به معنای تغییر و دگرگونی) راه پیدا کند.
بنابراین اگر ادیان آسمانی که همه وحی الهیاند، متفاوت با هم بهنظر میرسند، یا از آن روست که اقتضائات زمانی و مکانی وحیها موجب تفاوت آنها شده است و این تفاوت البته به معنای تحریف نیست، چرا که برطبق مشیت خداوند رقم خورده است، و یا ممکن است این تفاوت به دلیل تحریفهایی باشد که مخاطبان آن وحی بر اثر جهل، غفلت، یا غرضورزی در آن ایجاد کردهاند؛ البته در هر صورت اگر بتوان از ظواهر فراتر رفت و به باطن راه برد، در آنجا دولت «وحدت» را حاکم خواهیم یافت و هر گونه تعارض و تعدد از میان برمیخیزد. در حقیقت همه آن ظواهر برای راه بردن به این باطن است. بنابراین توصیه اکید ایشان، به تعبیر مولانا، آن است که:
درگذر از نام و بنگر در صفات
اختلاف خلق از نام اوفتاد
تا صفاتت ره نماید سوی ذات
چون به معنی رفت آرام اوفتاد
(مثنوی، دفتر دوم، ابیات ۸۰-۳۶۷۹)
جایگاه ممتاز قرآن کریم
تا آنجا که به متن وحیانی اسلام مربوط میشود، میتوان گفت این متن از دیدگاه سنتگرایان جایگاه ممتازی دارد. به اعتقاد ایشان دین حقیقی دین وحیانی است، به معنای دینی که منبعث از وحی الهی، منبعث از اراده خداوند برای منکشف ساختن خویش است. هر دین وحیانی هم «مطلق دین» (دینِ یکتا)ست و هم یک دین خاص. «مطلقِ دین» است، از آن جهت که بر طبق مشیت خداوند، بیانگر حقیقت و نشاندهنده راه زیستن مطابق با آن است. اما «یک دین خاص» است، از آن جهت که متناسب با نیازهای روحی و روانی جماعت بشری خاص، و زمانه خاصی که برای آن مقدر شده است، بر جنبه یا جوانب خاصی از حقیقت تأکید میورزدو غایت دین نیز پیوند دادن آدمی به حقیقت است؛ بنابراین ادیانی که بر وحی مبتنی نیستند و به خصوص در دوران مدرن بر مبنای یافتههای عقل محض یا به شیوه التقاطی با اخذ و اقتباس از ادیان سنتی، شکل گرفتهاند و گاهی از آنها به «ادیان عصر واگشت» یا «ادیان عصر جدید» تعبیر میشود، در نظر اینان هیچ اعتباری ندارد.
اما اگر «وحی» را ذاتی دین یا به تعبیر دیگر رکنِ بنیادین دین بدانیم، وحی قرآنی جایگاه خاصی پیدا میکند و در حقیقت موقعیتی بیبدیل خواهد داشت و عموم سنتگرایان به این نکته عنایت داشتهاند. اولاً وحی قرآنی «وحی خاتم» است، آخرین دین وحیانی است که برای بشر فرو فرستاده شده؛ اما خاتمیت اسلام صرفاً به معنای قرار گرفتن در نقطه پایان یک فرآیند تاریخی نیست. این را باید به معنای ازلی و ابدی بودن آن در نظر گرفت. اسلام «آئین حنیف» است، زیرا آئین توحید است، و این حقیقتی یگانه است که همه ادیان بدان دعوت کردهاند. و ابدی است به این معنا که آخرین بیان آن حقیقت است که تا قیامِ قیامت به اعتبار خود باقی است.
ثانیاً و مهمتر اینکه، وحی اسلامی (یعنی قرآن کریم) از هر گونه دخل و تصرف خواسته یا ناخواسته انسانها مصون مانده است. «اُمّی» بودن پیامبر اکرم(ص) در مقام دریافتکننده و ابلاغکننده این وحی حاکی از آن است که نه فقط در معنای این وحی، که در الفاظ آن نیز هیچ تغییری ایجاد نشده است. قرآن کریم بر اُمی بودن پیامبر(ص) تأکید میورزد و در توصیف آن حضرت و پیروانش میفرماید: «الذینَ یَتّبِعونَ الرسُولَ النبِی الاُمّی:کسانی که پیروی میکنند از رسول، پیامبر درس ناخوانده؛ الذی یَجِدُونَه مَکتُوبًا عِندَهُم فِی التوریۀِ و الاِنجیل: همو که او را در تورات و انجیل که در نزدشان است، نوشته مییابند؛ یَأمُرُهُم بِالمَعرُوفِ و یَنهیهُم عَنِ المُنکَرِ : او آنان را به نیکی وا می دارد و از بدی بازمی دارد؛ یُحِلّ لَهُمُ الطیباتِ و یُحَرمُ عَلَیهِمُ الخَبائِثَ: پاکها را برایشان حلال میشمرد و ناپاکها را بر ایشان حرام میسازد، و یَضَعُ عَنهُم اِصرَهُم و الاَغلالَ التی کانَت عَلَیهِم:و بار سنگین آنان و غل و زنجیرهایی را که بر ایشان بوده است، فرو مینهد. فَالذینَ آمنوا بِه و عَزّرُوهُ وَنَصَرُوهُ و اتبَعُوا النّورَ الذی اُنزِلَ مَعَه اُولئِکَ هُمُ المُفلِحون: پس کسانی که به او ایمان بیاورند و گرامیاش بدارند، و یاریاش کنند، و از نوری که به همراه او فرو فرستاده شده است، پیروی کنند، هم اینان رستگارند» (اعراف،۱۵۷).
عموماً «اُمّی» را به معنای «درس ناخوانده» گرفتهاند و شواهد زندگی رسول خدا(ص) نیز گواه بر آن است که آن حضرت خواندن و نوشتن نمیدانست و قطعاً این درس ناخوانده بودن پیامبر(ص) حکمتی داشت و معمولاً گفتهاند که در این صورت مخالفان و منکران، دیگر نمیتوانستند بگویند قرآن بافته و برساخته خود اوست؛ ولی حکمت ژرفتری در این میان وجود دارد که با توجه به آن، میتوان دومین ویژگی بارز قرآن کریم را نیز تبیین کرد.
در مقام مقایسه میان اسلام و مسیحیت، غالباً پیامبر(ص) را با مسیح(ع)، قرآن کریم را با کتاب مقدس، جبرئیل امین را با روحالقدس، مقایسه میکنند و... البته چنین مقایسهای در جای خود، آموزنده است؛ ولی تا آنجا که مخصوصاً به مقایسه قرآن کریم و «کتاب مقدس» (مجوعه تورات و انجیل و ملحقاتشان) مربوط میشود، باید دقت بیشتری مبذول داشت. در اسلام، قرآن «کلمه خدا»ست و در مسیحیت خود عیسی، و نه کتاب مقدس، چنین جایگاهی دارد. قرآن کریم نیز درباره مسیح(ع) میفرماید: «اِذ قالَتِ الملائِکَۀُ یا مَریَمُ اِن الله یُبَشّرُکِ بِکَلِمَۀٍ مِنهُ اسمُهُ المَسیحُ عیسَی ابنُ مَریَمَ وَجیهاً فِی الدّنیا و الاخِرۀِ و مِنَ المُقَرّبین: زمانی که فرشتگان گفتند: ای مریم، خدا تو را به کلمهای از خودش موده می دهد که نامش مسیح، عیسی پسر مریم است. او در دنیا و آخرت آبرومند و از مقربان است» (بقره، ۴۵).
مریم عذرا(س) که مسیح(ع) از او زاده شد، دوشیزه بود، هیچ بشری او را لمس نکرده بود، و این برای آن بود که کلمه خداوند پاک و پیراسته بماند. اما در اسلام، «کلمه خدا» در قالب کتاب نازل شده است (کلام الله) و مَحمل آن کلمه روح و روان پیامبر(ص) است؛ بنابراین روح و روان آن حضرت به معرفت دنیوی آلوده نشد و چونان لوح سپیدی بود که کلام الهی میتوانست در نابترین شکلش، بدون آلوده شدن به معرفت و تعلیم بشری بر آن نقش شود. البته این به معنای بسیط بودن ذهن حضرت و بیخبری او از معارف نیست، بلکه بدین معناست که چون خواندن و نوشتن نمیدانست، از شناخت بحثی ظاهری، از مطالبی که در کتابهاست و کم و بیش خطاهایی هم به آنها راه مییابد، بیخبر بود.
ادامه دارد