وحید خانه ساز
یکی دیگر از اتفاقات مثبت در این زمینه، همکاری هنرمندان و شکلگیری اجراهای مشترک است. حضور رهبران مهمان و دعوت از آهنگسازان برای خلق آثار مشخص، از جمله اقداماتی است که به ارکسترها و فهرست برنامه های آنها اعتبار میبخشد.
در همین راستا، بهتازگی کنسرت ارکستر سمفونیک تهران با اجرای قطعهای بلند با عنوان «پترس اِنی» اثر آنتونیو پاپالاردو، آهنگساز ایتالیایی، برگزار شد؛ آهنگسازی که به ایران آمد و از نزدیک شاهد اجرای اثرش بود. رهبری این اجرا را نصیر حیدریان بر عهده داشت و گروه کر نیز نوازندگان ارکسترها فهرست برنامه را همراهی میکرد.
«پتروس انی» یک سمفونی آوازی است که آنتونیو پاپالاردو در سال ۲۰۰۶ به سفارش واتیکان و به مناسبت پانصدمین سالگرد آغاز ساخت بنای جدید کلیسای سنپیتر تصنیف کرد. این اثر برای ارکستر بزرگ و گروه کر نوشته شده و با تکیه بر سنت موسیقی کلاسیک و اپرایی ایتالیا شکل گرفته است. محتوای آن نیز روایتی موسیقایی از زندگی و رسالت پتروس حواری است.
این آهنگساز ایتالیایی پیش از اجرای اثر، با مدیرعامل بنیاد رودکی و نصیر حیدریان( رهبر ارکستر) دیدار کرد و درباره ظرفیتهای همکاری هنری و اجرای بینالمللی آثار موسیقایی با همراهی ارکستر سمفونیک تهران به گفتوگو پرداخت.
نصیر حیدریان، دانشآموخته رشته رهبری ارکستر از دانشگاه موسیقی گراتس اتریش است که از فروردین ۱۴۰۴ بهعنوان رهبر دائم ارکستر سمفونیک تهران منصوب شده است. او در گفتوگو با روزنامه اطلاعات، درباره جزئیات این رویداد، ضرورت احیای گروه کر ارکستر سمفونیک و وضعیت سفارش ساخت آثار موسیقایی در کشور سخن گفته است.
***
* اتفاقی که در اجرای اخیر ارکستر سمفونیک تهران رخ داد، اجرای قطعهای بود که آهنگساز ایتالیایی آن را به سفارش واتیکان و به مناسبت پانصدمین سالگرد آغاز ساخت بنای جدید کلیسای سنپیتر نوشته است. چه شد که اجرای این اثر را با ارکستر سمفونیک تهران پذیرفتید؟
- پیشتر به من گفته بودند آقای پاپالاردو قطعهای نوشته است که قرار است در آذرماه امسال اجرا شود؛ اما در نهایت این اتفاق در اواخر آبانماه رخ داد. زمانی که پارتیتور اثر را دیدم، متوجه شدم مدت اجرای آن ۱۴۰ دقیقه است. بخشی از این اثر، به مدت یک ساعت، با اجرای یک خواننده زن در محدوده صوتی سوپرانو و آلتو همراه است. بنابراین موضوع را با آقای پاپالاردو در میان گذاشتیم و برای ایشان نوشتیم که اثر به شکلی که مدنظر ماست اجرا شود. ایشان نیز با این پیشنهاد موافقت کردند.
* در جریان این تعامل و رایزنی، پیشنهادهایی برای جبران این خلأ مطرح نشد؟
- یکی از پیشنهادهای آهنگساز ایتالیایی این بود که از یک گروه کر صدنفره استفاده کنیم. اما زمان محدودی در اختیار داشتیم. از سوی دیگر، تمرین با یک گروه کر بزرگ که قرار بود به مدت یک ساعت آواز بخواند، کار بسیار دشواری بود. البته من در مجموع ده جلسه با گروه کر تمرین کردم. متن اثر نیز لاتین بود و باید در مدت ده روز به کیفیت لازم میرسیدیم. به همین دلایل، به آقای پاپالاردو گفتم اگر بخواهیم از یک گروه کر صدنفره استفاده کنیم، دستکم به دو ماه تمرین نیاز داریم.
* گروه کر را چگونه انتخاب کردید؟
- اعلام کردم افرادی که علاقهمند به خواندن هستند، میتوانند برای شرکت در گروه کر مراجعه کنند. از متقاضیان آزمون گرفتم و در نهایت ۲۷ نفر انتخاب شدند که گروه کر نهایی را تشکیل دادند. خوشحالم که این اجرا با همراهی گروه کر برگزار شد؛ زیرا از ابتدا دوست داشتم چنین اتفاقی رخ دهد. اتفاقاً در گفتوگویی که سه، چهار سال پیش در اتریش داشتم، گفتم مخاطبان ایرانی به دلیل نداشتن گروه کر، از ۶۰ تا ۷۰ درصد آثار موسیقی کلاسیک محروم هستند. زیبایی آثار هنرمندانی مانند موتسارت، یوهانس برامس، بتهوون و شوبرت فقط به قطعات سمفونیک آنها محدود نمیشود. این آهنگسازان علاوه بر آثار سمفونیک، قطعات بسیار زیبایی نیز برای گروه کر نوشتهاند که هرکدام از دیگری زیباتر است. متأسفانه مخاطبان ما از این گنجینه ارزشمند محروم ماندهاند. از سوی دیگر، مخاطبان ایرانی به قطعات آوازی علاقه زیادی دارند. اساساً آثار آوازی برای مردم ایران اهمیت بیشتری نسبت به آثار صرفاً ارکسترال دارد. بنابراین، با حضور گروه کر میتوان مخاطبان بیشتری را به ارکستر سمفونیک جذب کرد. در نهایت، بلیتهای کنسرت در همان ۲۴ ساعت نخست به فروش رسید و این نشاندهنده استقبال مخاطبان بود. متأسفانه سالهاست که گروه کر ارکستر سمفونیک تهران تعطیل شده است.
* منظورتان همان گروهی است که در ابتدا آن را با نام گروه کر دفتر موسیقی میشناختند؟
- بله. همه ارکسترها باید گروه کر حرفهای داشته باشند.
یکی از اتفاقات مهمی که در کشور ما کمتر رخ میدهد، سفارش ساخت اثر به آهنگسازان معتبر و بینالمللی، چه در داخل و چه در خارج از کشور، است. از سوی دیگر، در تاریخ ملی و مذهبی کشورمان شخصیتهای برجسته کم نداریم که میتوان برای آنها و به نامشان آثار موسیقایی خلق کرد؛ اما کمتر شاهد بودهایم که چنین آثار فاخر و ماندگاری به ارکسترهای ما سفارش داده شود.
مسلماً در این زمینه باید به نقش مشاوران توجه کرد. منظورم مشاوران فرهنگی شخصیتهای برجسته و مهم کشور است. اتفاقاً در چنین شرایطی، مشاوران نقش بسیار مهمی ایفا میکنند. واقعیت این است که رئیسجمهور یا وزیر، لزوماً در جریان همه امور فرهنگی و هنری و جزئیات آن نیستند و این کاملاً طبیعی است. اینجاست که مشاور میتواند نقش بزرگی داشته باشد. ما شخصیتهای برجستهای در تاریخ خود کم نداریم. برای مثال، اگر قرار است اثری سفارشی درباره حضرت محمد(ص) ساخته شود، این وظیفه مشاور است که بهترین آهنگساز را شناسایی کند و سراغ او برود. حتی اگر لازم باشد، باید هزینه کند تا آن اثر نوشته شود. به این ترتیب است که یک قطعه میتواند ماندگار شود.
در کشورهای دیگر نیز همینگونه عمل میکنند. کافی است به قطعه «آوه ماریا» و آثار موتسارت توجه کنید که حدود ۲۰۰ سال است هر سال اجرا میشوند. چنین آثاری به دلیل کیفیت هنریشان ماندگار شدهاند. چرا کیفیت دارند؟ چون هنرمندان معتبر و برجسته آنها را خلق کردهاند و مخاطب نیز آنها را پذیرفته است. مخاطب ابتدا کیفیت هنری اثر را میبیند و سپس آن را میپذیرد.
*فرصتهای زیادی در این زمینه از دست رفته است. برای مثال، طی همین دو سال گذشته، از جنگ دوازدهروزه تا امروز، آثار سفارشی متعددی از سوی وزارت فرهنگ، انجمن موسیقی، حوزه هنری و مؤسسات خصوصی تولید شدهاند؛ اما در میان آنها اثر قابلتأملی دیده نمیشود!
ـ من با این نوع ساختوسازها مخالفم. یک بار به یکی از معاونان وزیر گفتم صادقانه حساب کنید از ابتدای انقلاب تا امروز چه تعداد اثر و قطعه موسیقایی ساخته شده و چه میزان هزینه صرف آنها شده است؟ اکنون آن آثار کجا هستند؟ مهم این است که اثری که ساخته میشود، در درجه نخست از کیفیت برخوردار باشد. من مطمئنم اگر آقای ریکاردو موتی، که یکی از مهمترین رهبران ارکستر دنیاست، اجرای ما را میدید، این اثر را اجرا میکرد. این قطعه کیفیت دارد. برای او مهم نیست که من مسیحی هستم یا نه، یا خودش به عیسی مسیح اعتقاد دارد یا نه؛ آنچه اهمیت دارد، کیفیت و ارزش هنری اثر است. من نیز مسیحی نیستم، اما زمانی که آقای ستایشگر پارتیتور (نت نوشته) را به من داد، به وجد آمدم و گفتم خودم شخصاً میایستم و با گروه کر تمرین میکنم. پنجشنبهها و گاهی جمعهها با گروه کر تمرین میکردم؛ زیرا این قطعه بهگونهای است که باید کیفیت اجرای آن حفظ شود. وقتی اثری از کیفیت برخوردار باشد، مخاطب نیز آن را میپسندد. کیفیت اثر بسیار مهم است. برای مثال، بتهوون سمفونی سوم خود را برای ناپلئون نوشت و اتفاقاً بسیاری از او انتقاد کردند که چرا چنین کاری کرده است.
اما امروز وقتی سمفونی سوم بتهوون اجرا میشود، هیچکس به ناپلئون فکر نمیکند. مخاطب از کیفیت هنری این اثر به وجد میآید و از شنیدن آن لذت میبرد.
با این حال، ما آهنگسازان باسواد و حرفهای کم نداریم؛ هم در میان همنسلان شما و هم در میان نسل جوان، چهرههای برجستهای حضور دارند. اما چرا اتفاق مثبتی رخ نمیدهد؟ در میان آثار تولیدشده طی یکی، دو سال اخیر، بهندرت اثری را میتوان یافت که توسط ارکسترهای معتبر اجرا شده باشد.
این سؤال را باید از مسئولان و مشاوران آنها پرسید. یک بار به یکی از مسئولان کنایه زدم که اگر در اینجا آهنگسازی را پیدا نمیکنید، آهنگساز اروپایی مانند هانس زیمر وجود دارد که میتواند با دریافت ۳۰ یا ۴۰ یورو اثری بنویسد! این اتفاق خوبی است؛ چراکه وقتی هانس زیمر قطعهای بنویسد، همان اثر با همان کیفیت در سراسر دنیا اجرا میشود. اتفاقی که برای قطعه آقای آنتونیو پاپالاردو رخ داد نیز از همین جنس است. ما اثر ایشان را در کشورمان اجرا کردیم و این اتفاق ارزشمندی بود.
* البته طی این سالها سمفونیهای متعددی ساخته شده که شاید مهمترین آنها «سمفونی خرمشهر» اثر مجید انتظامی باشد. در میان آهنگسازان جوانتر نیز امیرحسین سمیعی پوئم سمفونی «سرباز» را برای شهید سلیمانی ساخته است. آیا این آثار را از نظر کیفیت هنری ارزیابی میکنید؟
-بدون شک این آثار ارزشمند هستند و برای ساخت آنها تلاشهایی صورت گرفته است؛ اما اجازه دهید زمانی که ماندگار شدند، درباره آنها صحبت کنیم.
*در مجموع، چقدر از برگزاری کنسرتهایی با اجرای آثار معتبر خارجی و حضور آهنگسازان و سازندگان آنها در ایران استقبال میکنید؟ چنین همکاریهایی تا چه اندازه میتواند به ارتقای کیفیت تولیدات و اجراهای ارکسترهای ما کمک کند؟
- بسیار زیاد. این همکاریها بسیار مؤثر هستند و من از چنین اتفاقاتی استقبال میکنم. مگر میشود چنین فعالیتهایی تأثیرات مثبت نداشته باشند؟ همین که آقای آنتونیو پاپالاردو بداند کشور ایران و شهر تهران دارای ارکستر سمفونیک هستند، برای ما یک موفقیت است. بار گذشته که رهبر ارکستری آلمانی را به ایران دعوت کردیم، از ما پرسید مگر ایران ارکستر سمفونیک دارد؟ شنیدن چنین پرسشی ناراحتکننده است. ما ۹۴ سال است که ارکستر سمفونیک داریم و باید در این زمینه فعالیتهای بیشتری انجام دهیم؛ البته در حال حاضر نیز چنین فعالیتهایی صورت میگیرد. خوشحالم که آقای پاپالاردو به ایران آمد و اجرای اثرش را از نزدیک دید. ایشان وقتی به کشور خود بازگردد، خواهد گفت که اجرای ارکستر سمفونیک تهران را دیده است.
همین ارتباطها و آشنایی هنرمندان بینالمللی با ظرفیتهای موسیقایی ایران، میتواند زمینهساز همکاریهای بیشتر و معرفی بهتر ارکسترهای کشورمان در سطح جهانی باشد.