فرشته فرهادی
وکیل پایه یک دادگستری

اخیراً مادری نگران به همراه دختر شانزده ساله‌اش، به دفترم مراجعه کرد. قاضی پرونده اعلام کرده بود که دخترش مرتکب جرم تعزیری با مجازات قانونی ۲ تا ۵ سال شده است. مادر، مضطرب و درمانده، پرسش های متعددی داشت:
«آیا ممکن است دختر نوجوانم با این سن حساس به زندان برود؟ 
اگر سابقه برایش ثبت شود، دیگر نمی‌تواند به مدرسه برگردد؟
در آینده برای رفتن به دانشگاه یا شاغل شدن به مشکل برمیخورد؟
راهی برای بخشش وجود ندارد؟
نگاهش پر از ترس بود؛ ترس از آینده دختری که هنوز در آغاز نوجوانی است و حالا باید پاسخگوی واژه‌ای سنگین به نام جرم باشد.
 پرونده‌هایی از این دست، اهمیت توجه به وضعیت نوجوانان در نظام کیفری و نحوه برخورد قانون با جرائم آنها را بیش از پیش آشکار می‌سازد.
 ۱. جایگاه نوجوانان در جرائم تعزیری:
 بر اساس ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی، جرائم تعزیری به هشت درجه طبقه‌بندی شده‌اند حبس تعزیری بیش از ۲سال تا ۵ سال درجه ۵ محسوب می  شود.
این طبقه‌بندی به قاضی اجازه می‌دهد میزان مجازات را متناسب با شدت جرم تعیین کند اما در مورد اطفال و نوجوانان اِعمال مجازات ها به گونه ای دیگر است.
مطابق بند «پ» ماده ۸۹ قانون مجازات اسلامی، اگر نوجوان بین ۱۵ تا ۱۸ سال تمام شمسی مرتکب جرم تعزیری درجه پنج شود (فارغ از هرگونه نگاه جنسیتی)، قاضی می‌تواند میان مجازات‌های مختلف ذیل یکی را انتخاب کند:
ـ نگهداری در کانون اصلاح و تربیت به مدت سه ماه تا یک سال
ـ پرداخت جزای نقدی
ـ انجام خدمات عمومی رایگان به مدت ۱۸۰ تا ۷۲۰ ساعت
این انعطاف قانونی، قاضی را قادر می‌سازد تا با توجه به شرایط نوجوان، بهترین تصمیم را برای اصلاح و تربیت او اتخاذ کند.
 ۲. برابری دختران و پسران
 یکی از نکات مثبت مجازات‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی اطفال و نوجوانان، عدم تبعیض میان دختران و پسران در جرائم تعزیری است.
این رویکرد نشان‌دهنده تلاش قانونگذار برای رعایت عدالت جنسیتی است و تضمین می‌کند که سن و جنسیت نوجوان، مانع برخورد قانونی مناسب نمی‌شود.
 ۳. اهمیت کانون اصلاح و تربیت:
برای مرتکبان زیر ۱۸ سال، به جای زندان، نگهداری در کانون اصلاح و تربیت پیش‌بینی شده است.

اهداف اصلی کانون عبارتند از:
ـ جلوگیری از قرارگیری نوجوانان در کنار بزرگسالانِ محکوم
ـ فراهم کردن محیطی مناسب با توجه به شرایط سنی و روانی نوجوانان
کانون اصلاح و تربیت محیطی امن و حمایتی ایجاد می‌کند که نوجوانان بتوانند مهارت‌های اجتماعی و رفتاری خود را تقویت کرده و مسیر بازگشت به جامعه هموار شود.
 ۴. جایگزین‌های کانون اصلاح و تربیت:
 قانونگذار صرفاً به نگهداری در کانون بسنده نکرده است. نوجوانان می‌توانند از:
ـ جزای نقدی
ـ خدمات عام‌المنفعه بهره‌مند شوند و ساعات ارائه خدمات نباید بیش از چهار ساعت در روز باشد. این انعطاف قانونی، علاوه بر حفظ عدالت، فرصت اصلاح و تربیت را برای نوجوانان فراهم می‌کند و آنها را از قرار گرفتن در محیط‌های نامناسب دور نگه می‌دارد.
 ۵. تدابیر حمایتی و اصلاحی:
نگاه قانونگذار نسبت به نوجوانان سخت‌گیرانه نیست. بر اساس تبصره ۲ ماده ۸۹ قانون مجازات اسلامی، دادگاه می‌تواند با توجه به وضعیت متهم و نوع جرم، به جای صدور حکم به مجازات، حکم به:
ـ اقامت در منزل
ـ‌ یا نگهداری محدود در کانون اصلاح و تربیت در دو روز آخر هفته حسب مورد به مدت سه ماه تا پنج سال دهد، همچنین دادگاه می‌تواند با بررسی رفتار نوجوان در کانون، یک بار در تصمیم خود تجدیدنظر کرده و مدت نگهداری را با گذراندن حداقل یک پنجم مدت، تا یک‌سوم کاهش دهد یا حتی حکم را به تحویل نوجوان به ولی یا سرپرست قانونی تبدیل کند. این تمهیدات نشان‌دهنده رویکرد حمایتی قانون نسبت به نوجوانان و تاکید بر اصلاح به جای تنبیه صرف است.
 ۶. استفاده از نهادهای ارفاقی:
کلیه جرائم تعزیری ارتکابی توسط نوجوانان قابلیت استفاده از:
الف. تعویق صدور حکم (یعنی دادگاه اختیار دارد با رعایت شرایطی صدور حکم را به مدت ۶ ماه تا دوسال به تعویق بیاندازد).
ب. تعلیق اجرای مجازات(یعنی دادگاه می تواند در صورت رعایت شرایطی از ۱تا ۵سال مجازات مرتکب را به صورت کلا یا بعضا معلق نماید). را دارند. این نهادهای ارفاقی، متناسب با وضعیت فرد، فرصت اصلاح و بازگشت به جامعه را فراهم می‌کنند و از ایجاد آسیب‌های اجتماعی و روانی جلوگیری می‌کنند.
 ۷. سابقه کیفری و آینده نوجوان:
طبق ماده ۹۵ قانون مجازات اسلتمی محکومیت‌های کیفری اطفال و نوجوانان، سابقه کیفری مؤثر ایجاد نمی‌کنند. بنابراین، حتی در صورت صدور حکم، آینده آموزشی و اجتماعی نوجوانان محفوظ می‌ماند و امکان ادامه تحصیل و فعالیت‌های اجتماعی وجود دارد. پرونده‌هایی نظیر موضوع صحرا، نشان‌دهنده تلاش قانونگذار برای حفظ تعادل میان برخورد قانونی و ملاحظه رشد و شرایط سنی نوجوانان است.
قوانین ایران با فراهم کردن نهادهای جایگزین زندان، رعایت عدالت جنسیتی و امکان استفاده از ارفاقات قانونی، مسیر اصلاح و تربیت نوجوانان را در کنار تامین عدالت کیفری حفظ می‌کنند.