شهر باستانی ری، یکی از کهن‌ترین مراکز تمدنی ایران، با وجود جایگاه برجسته در تاریخ پیش و پس از اسلام، امروز با چالش‌های جدی در حوزه حفاظت و صیانت از میراث فرهنگی روبه‌روست. نبود عرصه و حریم مصوب برای بسیاری از محوطه‌های تاریخی، توسعه ناهماهنگ شهری، تخریب تدریجی آثار و کمبود اعتبارات، از مهم‌ترین مشکلاتی است که این مجموعه عظیم تاریخی را تهدید می‌کند. در همین راستا، تعیین حریم محوطه‌های تاریخی ری پس از گذشت بیش از ۹۰سال، به‌عنوان یکی از اولویت‌های اصلی پایگاه میراث فرهنگی ری مطرح شده‌است.
به گزارش ایلنا، علی هژبری، مدیر این پایگاه میراث ملی ری، درباره سابقه کاوش‌های علمی در این منطقه اظهار کرد: از سال ۱۳۱۳شمسی، تعدادی از مهم‌ترین محوطه‌های شهرستان ری در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند. پس از آن، اریک اشمیت، باستان‌شناس برجسته، در محوطه‌ دژ رشکان ـ که در واقع هسته شهر باستانی ری به‌شمار می‌رود ـ کاوش‌هایی انجام داد و همزمان مطالعات چال‌ترخان نیز آغاز شد؛ کاوش‌هایی که یافته‌های آن در زمان خود دنیای باستان‌شناسی را شگفت‌زده کرد.
این باستان‌شناس با اشاره به مرگ زودهنگام اشمیت در سانحه هوایی افزود: متأسفانه این باستان‌شناس فرصت نیافت پژوهش‌های خود درباره ری را به‌صورت جامع منتشر کند؛ در حالی‌که اهمیت این شهر برای او کاملاً روشن بود و ری می‌توانست جایگاهی هم‌سنگ تخت‌جمشید در مطالعات او داشته باشد.
وی درباره پیشینه تاریخی ری توضیح داد: این منطقه از پیش‌ازتاریخ، یکی از مهم‌ترین کانون‌های استقرار انسان بوده‌است. شواهدی از دوره پارینه‌سنگی جدید در قمی‌آباد تا تپه چشمه‌علی، تداوم سکونت انسانی در این پهنه را نشان می‌دهد. اهمیت ری در دوره‌های مفرغ و آهن نیز افزایش یافت و در دوران تاریخی، با نام «راگا»، جایگاهی ویژه در ساختار سیاسی و اداری هخامنشیان یافت. همچنین از دوره اشکانی، یکی از شهرهای مهم ایران شد.
به گفته هژبری، در دوره ساسانی نام ری بارها در منابع مکتوب و گِل‌مُهرها آمده و در دوره اسلامی، این شهر به «عروس دنیا» شهرت یافته‌است؛ شهری که منابع تاریخی آن را بزرگ‌ترین و زیباترین شهر پس از بغداد توصیف کرده‌اند.
وی یکی از ابعاد مغفول در مطالعات ری را ارتباط عمیق این شهر با طبرستان، دیلمستان و مازندران دانست و گفت: این پیوند نقش مهمی در تحولات فرهنگی و هنری ایران داشته‌است. مازندران پس از ورود اعراب، برای قرن‌ها فرهنگ ساسانی را حفظ کرد و پناهگاه بسیاری از فرهیختگان آن دوره بود. ارتباط مستمر این منطقه با ری، زمینه‌ساز شکل‌گیری سبک معماری رازی شد؛ سبکی که حاصل تعامل اندیشه، هنر و معماری ایرانی در این دو پهنه جغرافیایی است.
محوطه چال ترخان
هژبری در ادامه به محوطه چال‌ترخان اشاره کرد و آن را یکی از مهم‌ترین اما فراموش‌شده‌ترین محوطه‌های تاریخی ری دانست. به گفته او، کاوش‌های انجام‌شده در این محوطه در سال ۱۳۱۵، گچ‌بری‌های منحصربه‌فردی را آشکار کرد که نمونه‌هایی از آن امروز در موزه‌های معتبر جهان نگهداری می‌شود. اگرچه این آثار ابتدا به دوره ساسانی نسبت داده می‌شد، اما پژوهش‌های بعدی نشان داد که  متعلق به اوایل دوره اسلامی و به‌ویژه دوره اموی هستند. چال‌ترخان، یکی از معدود محوطه‌هایی است که دوره گذار از فرهنگ ساسانی به اسلامی را نشان می‌دهد، اما امروز به حال خود رها شده‌است.
مدیر پایگاه میراث فرهنگی ری یکی از معضلات اصلی این منطقه را فقدان عرصه و حریم مصوب برای آثار تاریخی برشمرد و تأکید کرد: پس از گذشت بیش از ۹۰سال، هنوز بسیاری از محوطه‌های ری فاقد حریم قانونی هستند. تعیین عرصه و پیشنهاد حریم، مهم‌ترین هدفی است که در دوره جدید مدیریت پایگاه دنبال می‌کنیم؛ اقدامی که می بایست دهه‌ها پیش انجام می‌شد.
وی همچنین درباره تخریب‌های گسترده در اطراف دژ رشکان توضیح داد: از سال ۱۳۱۶، با احداث کارخانه سیمان در پای کوه طبرک، روند تخریب یکی از مهم‌ترین کوه‌های تاریخی و اسطوره‌ای ری آغاز شد. در جریان این فعالیت‌ها، یک نقش‌برجسته قاجاری مربوط به فتحعلی‌شاه، که صحنه شکار شیر را به تصویر می‌کشید، احتمالاً در دهه ۱۳۴۰به‌طور کامل از بین رفت.
نقش‌برجسته‌های قاجاری، آخرین نشانه‌های پیوند تاریخی ری با آن‌سوی البرز بودند که از دو نقش‌برجسته فتحعلی‌شاه در این منطقه، یکی نابود شده و فقط نقش‌برجسته چشمه‌علی باقی مانده‌است.
خشکیدن چشمه علی
موضوع خشکیدن آب چشمه‌علی نیز از دیگر نگرانی‌های مطرح‌شده در سال‌های اخیر است. به گفته این کارشناس، آب چشمه وجود دارد اما پروژه‌های ساختمانی اطراف، با پمپاژ گسترده آب برای ساخت‌وسازهای زیرزمینی، در قطع جریان طبیعی آن نقش داشته‌اند. افزون بر این، حفر حدود ۶۰حلقه چاه در محدوده کوه‌های بی‌بی شهربانو، طبرک و اطراف چشمه‌علی، تهدیدی جدی برای این اثر طبیعی ـ فرهنگی به‌شمار می‌رود.
هژبری با تقدیر از نقش دادستانی ری در حمایت از میراث فرهنگی، خواستار ورود جدی دستگاه قضایی برای مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز و بازگرداندن آب به چشمه‌علی شد و افزود: تعیین حریم دژ رشکان، چال‌ترخان و چشمه‌علی باید در اولویت فوری قرار گیردزیرا حفاظت و احیای ری تنها وظیفه میراث فرهنگی نیست.  برهمین اساس شهرداری، شورای شهر، نهادهای نظامی و سایر دستگاه‌ها باید در این مسیر همراه شوند. بدون هم‌افزایی نهادی، نه‌تنها ثبت جهانی ری، بلکه حفظ حداقلی این میراث گران‌بها با تردید جدی مواجه خواهد بود.