در انتخابات دور اول که صنفی بود، صنیع الدوله از سوی اعیان و ملاکان تهران به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شد. او همچنین در ۱۵ مهر ۱۲۸۵ که اولین جلسه نمایندگان در مدرسه نظام برگزار شد، بهریاست نخستین مجلس شورای ملی برگزیده شد. البته ریاست بر مجلس اول که تازه مردم و نمایندگان مشق مجلس میکردند، کار بسی دشوار بود.
بیشتر نمایندگان بهوظیفه و حدود اختیارات مجلس آشنا نبودند و نمیدانستند چه باید بکنند.
دولت و رجال مستبد درباری هم بهآسانی حاضر نبودند از اقتدار خود بکاهند، آنها میخواستند مجلس مرکز قانونگذاری باشد و در امور سیاسی و اجرایی دخالت نکند، چنانکه مشیرالدوله در روزهای نخست مجلس بهسعدالدوله گفته بود اینجا مشروطه نیست، شاه یک مجلسی به شما داده که بنشینید و قانون وضع کنید.
صنیع الدوله بهعنوان اولین رئیس مجلس شورای ملی در چنین شرایطی رئیس مجلس شد و به کمک جمعی از نمایندگان توانست با نهایت حسن نیت وکلا را با وظایف خود آشنا کند و مفهوم حکومت مشروطه رابه جمعی از مردم بفهماند. همچنین دولت، رجال و وزیران مغرور و خودسر را در برابر قدرت مجلس به پاسخگویی و تمکین وادارد. مهمترین اقدام مجلس اول تدوین و تصحیح قانون اساسی بود.
قانون اساسی در ۸ دی ۱۲۸۵ درحالی به توشیح مظفرالدین شاه رسید که در بستر احتضار بود و سپس بهامضای محمدعلی میرزای ولیعهد هم رسید.
از دیگر اقدامات مجلس در دوران ریاست صنیعالدوله رد لایحه قرضه دولت از دولتین روس و انگلیس و طرح تاسیس بانک ملی و تصویب اساسنامه آن و تصویب قانون انجمن ایالتی و ولایتی و قانون بلدیه بوده است.
پس از اینکه اتابک در ۸ شهریور ۱۲۸۶ مقابل مجلس به قتل رسید صنیعالدوله هم بهمرگ تهدید شد؛ به همیندلیل وی مرعوب شد و در ۱۵ شهریور همان سال از ریاست مجلس استعفا کرد و اصرار اکثریت نمایندگان مجلس بر او اثر نکرد.
جمعی از مجلسیان بر آن شدند که وی را از تصمیم استعفا بازدارند، اما صنیعالدوله بهمناسبت روابط حسنه و خانوادگی که با اتابک داشت، چنان مرعوب شده بود که به هیچ قیمت حاضر نبود ریاست مجلس را بپذیرد و پس از پذیرش استعفایش تا یکماه از آمدن به مجلس خودداری کرد.
صنیعالدوله در شهریور ماه ۱۲۸۸ در انتخابات دومین دوره مجلس شورای ملی با کسب ۱۵۱۳ رای از ۵۸۲۵ رای ماخوذه از تهران بهنمایندگی مردم انتخاب شد.
او چندی بعد در نهم آذر ۱۲۸۸ در کابینه سپهدار تنکابنی ابتدا بهوزارت علوم و اوقاف و بعد در ۸ اردیبهشت ۱۲۸۹ در ترمیم کابینه به سمت وزیر فواید عامه منصوب شد.
سرانجام صنیعالدوله در زمانی که فکر و طرح خود را در زمینه احداث راه آهن دنبال میکرد و با بانک شرقی آلمان برای دادن امتیاز وارد مذاکره شده، سپس رساله «نجات ایران» را که فکر اقتصادی وی بود، نوشت و در باره راه آهن و اثرات آن در اقتصاد بحث میکرد، به قتل رسید.
او نقشه راه آهن تهران ـ ورامین رامورد مطالعه قرار داد و با کمپانی بلژیکی وارد مذاکره شد تا راه آهن ورامین از یک خط منشعب شود، اما قبل از آنکه افکار وی بهثمر برسد در ۱۸ بهمن ۱۲۸۹ در چهارراه مخبرالدوله توسط دو کارگر گرجی تبعه روس هدف گلوله قرار گرفت و بهقتل رسید و در مقبره هدایت واقع در خیابان هدایت به خاک سپرده شد.
قاتلان بعد از دستگیری و بازپرسی در عدلیه، به درخواست دولت روسیه با استفاده از حق کاپیتولاسیون به روسیه برده شدند.
آنها بیان کردند بهدستور سردار موهی و تحریک سپهسالار دست به قتل او زدهاند.
بنا به گزارشی که خبرگزاری تسنیم هم آنرا تایید و منتشر کرده،ظاهرا روسها هم که منتقد اصلاحات صنیعالدوله در امور مالی بودند در قتل او دست داشتند.
لباس صنیعالدوله که بر اثر اصابت گلوله سوراخ شده بود در موزه مردمشناسی و تابلوی تصویر او به قلم کمالالملک در موزه کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.
این پایان زندگی نخستین رئیس مجلس شورای ملی در ایران بود.
پایان
شما چه نظری دارید؟