ندا زمان فشمی - روزنامه اطلاعات| آموزش در دهههای اخیر در مقایسه با گذشته با تغییرات بسیاری مواجه بودهاست. در حال حاضر نظامهای آموزشی در جهان از روشهای آموزشی سنتی فاصله گرفتهاند و تلاش میکنند محیط مدرسه را برای دانشآموزان تبدیل به فضایی کنند که در آن، شادی به هیجان حرف اول را بزند، یادگیری برای دانشآموزان نه امری اجباری، بلکه فعالیتی باشد که مشتاقانه به سویش میروند.
در این سیستمهای جدید، دانشآموز به جای آنکه شنونده حرفهای آموزگار باشد، خود در فرآیند آموزش به صورت فعالانه مداخله دارد و به جای آنکه محتوای آموزشی را از معلم دریافت کند، همواره در تلاش است که آن را کشف و به شیوهای خلاقانه، در کلاس برای دیگر دانشآموزان بیان کند. محیط مدرسه دیگر یک فضای خشک و بیروح نیست و دانشآموزان آنجا فقط یکسری محتوای درسی تحویل نمیگیرند، بلکه مدرسه مکانی است برای بزرگ شدن، مهارت یاد گرفتن، دوستیهای عمیق بهوجود آوردن، ادب، نظم و مسئولیتپذیری را تمرین کردن و همچنین نهادینه کردن بسیاری دیگر از فضایل اخلاقی.
یکی از فضایلی که دانشآموزان در نظامهای جدید آموزشی باید در خود پرورش دهند، خلاقیت است. مدرسه در دوران جدید، محیطی برای شکوفا کردن و تمرین خلاقیت برای تمامی دانشآموزان است. خلاقیت یک مهارت جداییناپذیر قرن بیستویکم در کلاس درس است. خلاقیت نه بهعنوان یک مهارت برای آمــوزش دادن به افراد، بلکه باید بهعنوان یک قابلیت، یعنی مجموعهای از مهارتها، تواناییها و دانش، درک شود که بخشی از آموزش فرد را تشکیل میدهد.
صدیقه یاسمی، علی حسینیخواه، مرجان کیان، مسعود گرامیپور و افضلالسادات حسینی همگی از گروه مطالعات برنامه درسی دانشگاه خوارزمی در پژوهشی با عنوان « مدرسه خلاق؛ چیستی و چگونگی» به بررسی ابعاد خلاقیت در مدارس ابتدایی پرداخته و توصیههایی برای ایجاد مدارس ابتدایی خلاق در آموزش و پرورش کشور ارائه کردهاند که خلاصه آن بدین شرح است:
به گفته روانشناسان محیط اجتماعی، از جمله سیســتم آموزشی جامعه، شرایط کلی کلاس، فضای مدرسه، محیط کار و خانواده، میتوانند منابع مهمی برای تسهیل یا مهار خلاقیت فرد باشند. به نظر آنها،همــة این عوامل محیطی یــک اثر تجمعی دارند که در نهایت جهتگیری انگیزشــی (درونی یا بیرونی) فرد و متعاقباً خلاقیت فرد را تا حدودی تعیین میکنند. تأثیر ســاختارهای اجتماعی بر خلاقیت فردی در چارچوب روانشــناختی اجتماعی باعث شد پژوهشها به سمت خلاقیت در آموزش هدایت شوند.
مدرسهها هم مکانهایی برای تشویق خلاقیت محسوب میشوند و میتوانند فراتر از فراهم کردن حوزه دانش، خلاقیت یادگیرندگان را تقویت کنند. مفهوم «مدرسه خلاق» در سال ۲۰۱۵ برای اولین بار مطرح شد و به مدرسههایی اشاره دارد که در برنامه، سازماندهی محتوا و رابطه معلمان- دانشآموزان رویکردی خلاق دارند. مدرسه خلاق مکانی است متشکل از عوامل بالقوه انتقادی و بنیادی که هر یادگیرنده برای توسعه خلاقیت خود از تجربههای متنوع و غنیشده و انواع تغییرات و فرصتهای ساختاری بهره میبرد. مدرسه خلاق جایی است که شاگردان و معلمان در آنجا زندگی را با انرژی بالا و شادمانی سپری و با مسائل واقعی زندگی دستوپنجه نرم میکنند.
همه با لذت و انگیزه بالا در تلاشاند و ساعتهای طولانی درباره حل مسائل فکر میکنند. بدون احساس گذشت زمان، برای رسیدن به مقصد تکاپو میکنند، اما وقتی به مقصد میرسند، آن را شروعی دوباره برای مواجهشدن با ابهام و مسألهای دیگر میدانند. در مدرسه خلاق، یادگیری با تعامل معلم و دانشآموزان باهم شکل میگیرد. آنها در کنار هم یاد میگیرند از اشتباه کردن نترسند و به استقبال تازههای عجیبوغریب و غیرمنتظره بروند. چنین است که همیاری جایگزین رقابت میشود.
اگــر بخواهیم آموزش را تغییر دهیم تا بتواند خلاقیت را تقویت کند، ایجاد ظرفیت خلاقیت، هم در یادگیرندگان و هم در معلمان، ضروری است. معلمان در توسعه و حمایت از خلاقیت کودکان در سالهای اولیه نقش مهمی دارند. هسته اصلی فعالیتهای معلم، آموزش این نکته به یادگیرندگان است که چگونه باید بهطور مؤثر یاد بگیرند. در توســعه و تقویت خلاقیت در ســازمانهای آموزشی، بیش از همه عامل مدیریت اثرگذار است و اگر مدیران مدرسهها در کنار مهارتهای مدیریتی از دانش و مهارت خلاقیت و نوآوری برخوردار باشند، زمینههای ایجاد و رشــد خلاقیت در آموزشــگاه فراهم میآید.
ابعاد تشکیلدهنده مدرسه خلاق
در این پژوهش شش بعد و ۳۰ مؤلفه بهعنوان ابعاد و مؤلفههای تشــکیلدهنده مدرســه خلاق در دوره ابتدایی اســتخراج شدند. یکی از ابعاد استخراجشده از تحلیل دادههای کیفی، «برنامه درسی خلاق» است. در این بعد، محتوایی که انتخاب و در اختیار یادگیرندگان قرار داده میشــود، باید منعطف و جامع باشــد. انعطاف محتوای ایــن برنامه از چندگانگی هدفها بهدست میآید. اگر هدفها متعدد و چندگانه باشند، محتوای برنامه منعطف و خلاق میشــود. ارتباطات گسترده در برنامه آموزش خلاقیت، ذهن و فکر افراد را همزمان به شکل چندجانبه و چندسویه با مطالب و محتوای درس درگیر میکند.
فعالیتهای یاددهی- یادگیری مدرســه خلاق، مســألهمحور با ســاختار باز و مبتنی بر فعالیت یادگیرندگان اســت. بنابراین، باید طیف وســیعی از فعالیتهای عملی، خلاق و تحلیلی را که با ویژگیهای شــخصی یادگیرندگان متناسب است، برای آنها ایجاد کرد تا یادگیرندگان حق انتخاب فعالیتها را داشته باشند.
در اهمیــت فعالیتهــای فوقبرنامه، همکاری و مشارکت با سازمانهای خارج از مدرسه نظیر: جامعه ورزشی، هنر و سایر سازمانهای جامعه از ویژگیهای مهم محیط خلاق است. در مؤلفه راهبردهای یاددهی- یادگیری نظامهای آموزشی فعلی باید در راهبردهای تدریس ســنتی و معلم محور بازنگــری کنند و روشهای جدیــد و یادگیرندهمحور درپیش بگیرند تا برای یادگیرندگان حال و آینده مناسب باشند.
در مؤلفه مواد آموزشــی، بر اســتفاده از مواد و منابع متعدد و ابرازهای رســانهای گوناگون که تمام حواس یادگیرندگان را درگیر میکنند، تأکید میشود. انعطافپذیــری و کاربردهای چندگانه از دیگر ویژگیهای مواد و منابع آموزشی است.
یکی دیگر از مؤلفههای مورد توجه در برنامه درسی مدرسه خلاق، فضای کالبدی آن است. طراحی و ساخت فضا در مدرسهها باید بهگونهای باشد که حس خلاقیت را در یادگیرندگان تحریک کند و آن را پرورش دهد. یکی از ویژگیهای فضا در مدرسه خلاق «ویژگیهای روانشناختی» است. بر اساس این ویژگی محیط باید بهگونهای طراحی شود که احساس امنیت و آرامش را در یادگیرندگان ایجاد کند. محیطی که غیرتهدیدآمیز و غیراقتدارگرا، اما در عینحال غنی و چالشبرانگیز باشد تا یادگیرندگان در آن احساس لذت و خوشایند داشته باشند.
زمان، مؤلفه دیگر برنامه درســی خلاق است. یادگیرندگان زمانی میتوانند ایدهها و افکار جدید خود را به منصه ظهور برسانند که زمان کافی و مناســب در اختیار داشــتهباشــند. محدودیت و فشــار زمانی در انجام تکالیف و فعالیتهــا باعث ایجاد تنش و اضطــراب و مانع از شکوفاشــدن خلاقیت در یادگیرندگان میشــود.
یکی دیگر از ابعادی که از تحلیل دادههای کیفی استخراج شد، «معلم خلاق» است. معلمــان در ایجاد یا از بین بردن خلاقیت در یادگیرندگان نقش مهمی دارند. معلمان خلاق به جای ضابطهمندکردن کلاس درس، تعقیب اهداف و برنامههای از پیشتعیینشده و کنترل کلاس بر اساس اســتانداردها، به فرهنگسازی خلاق، آزادی عمل و ایجاد فرصت برای بروز اســتعدادها میپردازند. معلمــان باید یادگیرنــدگان را در تصمیمگیریهای خلاقانه برای ترغیب خلاقیت درگیر کنند.
«مدیر خلاق» یکی دیگر از ابعاد تشکیلدهنده مدرسه خلاق است. مدیر خلاق از طریق سبک مدیریت، نگاه خلاقانه، توسعه خلاقیت در معلمان و روابط و تعامل انسانی، میتواند خلاقیت را در مدرســه تســهیل کند. مدیر مدرسه نیاز دارد با طیف وسیعی از مهارتهای ارتباطی و خلاقانه آشــنا باشــد. از طریق تعامل با والدین با سطوح درک، امیدها، آرمانها و شــیوههای گوناگون آموزشی تعلیموتربیت که از خواستههای والدین اســت، آشنا شــود. تسهیل تواناییهای خلاقانه هر معلم در مدرســه،تشــکیل و تسهیل تیمهای معلمان خلاق و پویا و ترویج فرهنگ مدرسه نوآور از جمله نقشهای مدیر خلاق در مدرسه است.
پیشنهادهایی برای ایجاد تحول در نظام آموزشی دوره ابتدایی
معلمان ضمن داشــتن دانش و اطلاعات فــراوان در مورد خلاقیت، آن را در حرفه خود نیز به کار گیرند.
معلمان با الگوها و راهبردهای یاددهی- یادگیری مبتنی بر خلاقیت نظیر حل مسأله، ایفای نقش، بارش مغزی، همیاری، بدیعهپردازی و بحث گروهی از طریق برگزاری دورههای ضمن خدمت، بهمنظور بهکارگیری آنها در عمل و کلاسهای درس آشنا و از آنها آگاه شوند.
برنامههای درســی دوره ابتدایی و عناصر تشکیلدهنده آن طوری تدوین و طراحیشــوند که به نقــش فعال یادگیرندگان توجــه کنند و زمینه را برای شــکوفاکردن و پــرورشدادن خلاقیت فراهم کنند؛ بهگونهای کــه از محتواهای متنوع، راهبردهای متنوع یاددهی یادگیری و روشهای ارزشیابی متعدد، با توجه به تفاوتهای فردی و استعدادهای یادگیرندگان، استفاده کنند.
در طراحی فضاهای آموزشی، بهمنظور جذاب کردن آنها از مواد و مصالح طبیعی، نور خورشید، گیاهان، درختان و رنگهای شاد استفاده شود.
در ارزشیابی یادگیرندگان، به جای استفاده از آزمونهایی که تنها محفوظات را میسنجند، از ارزشیابی توصیفی، عملکردی و بازخوردهای متعدد استفاده شود و یادگیرندگان به خاطر اشتباهاتی که مرتکب میشوند، سرزنش نشوند.
مدیران در مدرسهها جوی دوستانه و حمایتکننده ایجاد کنند که از نظرات و ایدههای معلمان در تصمیمگیریها استفاده شود و معلمان با احساس امنیت بتوانند ایدهها و راهکارهای خود را در مورد مسائل ارائه دهند.
کارگاههای تخصصی مختص مدرسه خلاق، بهمنظور آشنایی و آگاهکردن مدیران و معلمان مدرسهها با مفهوم و مهارت خلاقیتپروری در کلاس درس برگزار شود.
بهمنظور اشاعه تفکر پژوهشی و پژوهشگری در یادگیرندگان، رویکردهای آموزشی بازبینی شوند و معلمان از رویکردهای پژوهشمحور استفاده کنند. همچنین، در راستای نهادینهکردن فرهنگ پژوهشی در معلمان، آموزشوپرورش با برگزاری کارگاههای آموزشی، معلمان را با طرحهای پژوهشی نظیر اقدامپژوهی و درسپژوهی آشنا و هر سال از معلمان پژوهنده تقدیر کند.
با برگزاری کارگاههای آموزشی برای والدین، آنها با سبکهای فرزندپروری، نگرشها، باورها و رفتارهایی که به پرورش خلاقیت در فرزندان منجر میشوند، آشنا شوند.
در محیط خانواده فضایی ایجاد شــود که فرزنــدان در تصمیمگیریهای مربوط به خانواده مشــارکت کنند، آزادی و مســئولیتهایی به آنها واگذار و این نگرش در آنها ایجاد شود که خود مسئول اعمال و اندیشههای خود هستند تا از آزادیهایشان بهدرستی استفاده کنند.
برای شــکوفایی و توسعه آن دسته از ویژگیهای شخصیتی یادگیرندگان که به بروز رفتارهای خلاق در آنها میانجامد، زمینهسازی شود.
