محمد داودبیگی - اطلاعات: معماری و سبک زندگی روستایی ایران به عنوان یک عامل بزرگ جذب گردشگران خارجی و داخلی با سرعت بالایی در حال تغییر و فراموشی است. در شمال کشور ساختمان های شهری و کلبههای سوئیسی جایگزین معماری دلنشین بومی شده و جذابیت روستاها را به محاق برده اند، غذاهای محلی دیگر جایگاه پررنگی در منوی رستورانها ندارند و لباس بومی و رنگارنگ سنتی دیگر به چشم نمیآید. به این ترتیب،خرده فرهنگهای روستایی کشور به دست فراموشی سپرده شده و ماهیت روستاها در معرض تغییر و از دست دادن اصالت و هویت است.
در بومگردی ها بعضا به جای آن که یک تجربه اصیل بومی محلی و هویت منطقه فراهم شود، سنتهای محلی تنها دکور صحنه است. در چنین شرایطی نه فقط گردشگر بدون تجربه و لمس یک زندگی بومی ، به اقامتگاه می رود، بلکه با حذف مشارکت واقعی جامعه محلی، اقتصاد روستا به یک اقتصاد نمایشی و وابسته تبدیل می شود.حتی در مقاوم سازی و احداث واحدهای روستایی هم اثری از معماری زیبا و محلی دیده نمی شود و واحدهای مسکونی صرفا یک چهاردیواری تهی از چهره و صفا و صمیمت روستایی است.
یکی از ایرادهایی که کارشناسان به عملکرد بنیاد مسکن وارد میکنند، در نظر نگرفتن بافت روستایی در طراحی مسکن روستایی با توجه به شرایط بومی و منطقهای روستاست. در این طراحیها حتی محلی برای نگهداری دام و طیور نیز در نظر گرفته نمیشود که این موضوع سبب میشود هم بافت روستا به بافت شهری نزدیک شود و هم اقتصاد و فرهنگ روستایی به مخاطره بیفتد.
معماری روستاها دستخوش تغییرات ناخوشایند
به گفته یک کارشناس توسعه روستایی، عوامل زیادی در تغییر هویت روستاها اعم از فرهنگ و معماری دخیل است اما یکی از مهمترین عوامل به ضریب نفوذ اینترنت باز می گردد که امروز حتی در دل روستاها نیز افراد به اینترنت و گوشی متصل به اینترنت دسترسی دارند و این بخشی از عامل تغییر هویت در روستاهاست. وحید اوصانلو در گفتگو با خبرنگار «اطلاعات» می افزاید: جاده کشی برای روستاها نیز باعث تسهیل تردد و تسریع در انتقال فرهنگ شهری به روستاها شد و اکنون شاهد ساخت و سازهایی کاملا شبیه خانه های اعیانی شهری در روستاها هستیم که این امر در آینده ای نه چندان دور جذابیت روستایی کشورمان را به محاق خواهد برد.
وی ادامه می دهد: بنابراین تعامل و ارتباطات ایجاد شده بین شهر و روستا سبب کپی شدن فرهنگ شهری در روستا شده است اگر بتوانیم روستایی دورافتاده با راه سخت و غیر آسفالته پیدا کنیم، شاهد حفظ هویت آن خواهیم بود. اوصانلو این نکته را نیز یادآور می شود که بی اهتمامی دستگاه های مسئول نسبت به این مساله سبب شده است که روستائیان بدون هیچ محدودیت بازدارنده ای بتوانند بر اساس میل و سلیقه شان عمل کنند و به این ترتیب معماری روستاها دستخوش تغییرات ناخوشایندی شد.
این کارشناس توسعه روستایی، به مسئولان توصیه می کند از کشورهایی که در این زمینه قوانین بازدارنده و حساسیت بالایی دارند بازدید کنند تا در ایران نیز سیر تحول و تغییر چهره روستاها کند یا متوقف شود. اوصانلو ادامه میدهد: دلایلی موجب شده است که روستاها از امکانات شهری که بافت آن را برهم میزند، استفاده کنند و چهره و فرهنگ شهری به خود بگیرد. این اتفاق نتیجه به وجود آمدن مجموعه ای از انتظارات در بین روستاییان و قولهایی است که برخی نمایندگان مجلس به اهالی روستا میدهند. این امر موجب میشود روستاها به شهر تبدیل شوند و بافت زیبا و قدیمی خود را از دست بدهند.
حفظ هویت معماری در مناطق روستایی آلمان
بعضی کشورها نسبت به تغییر چهره معماری ابنیه حساسیت بالایی دارند. یک معمار ایرانی شاغل در یک شرکت معماری واقع در بِرمن آلمان در گفتگو با «اطلاعات» می گوید: البته در آلمان روستاها به شکل ایران نیست و مانند یک شهر بسیار کوچک و تمیز و البته با امکانات کمتر است.
محمد عسکری می افزاید: در آلمان دولت و مسئولان محلی حساسیت بسیار بالایی بر حفظ معماری و هویت شهرها و روستاها دارند و مانند ایران رها شده نیست. حتی در مناطق شهری یک طبقه مازاد ساختن و زیرپاگذاشتن قانون وجود ندارد. چیزی که در ایران اصلا چنین محدودیتی وجود ندارد. در چنین شرایطی است که هویت شهری و روستایی و معماری بدون تغییر نسل به نسل منتقل می شود.
وی با ذکر مثالی تاکید می کند: به عنوان مثال به غیر از شهرهایی با تجارت بین الملل مانند مونیخ و فرانکفورت که برج های ۱۰۰ طبقه هم دارند، در سایر شهرها ساختمان بیش از ۲ طبقه ساختن ممنوع است تا هویت معماری آن برهم نخورد. عسکری می گوید: مثلا در ساخت خانه نباید نمای ساختمان تخریب شود و با یک فناوری خاص، نما را حفظ و بقیه ساختمان را می سازند. به این ترتیب شما در حالی یک نمای ۲۰۰ ساله را می بینید که مابقی ساختمان نوساز است! در روستاها نیز اهالی هویت معماری ابنیه را حفظ می کنند و معماری ساختمان ها را تغییر نمی دهند ،البته نظارت دستگاه های محلی هم مانع هر تخلفی می شود.
وی تصریح می کند: زندگی روستایی در ایران به غلط ارزش محسوب نمی شود و متاسفانه زندگی در شهر تبدیل به ارزش شده است. این در حالیست که به خاطر مباحث فرهنگی ایجاد شده در اروپا زندگی در روستا هویت و ارزش محسوب میشود. در ایران روی موضوع روستانشینی کار فرهنگی نشده است؛در حالی که اگر این کار انجام شود بسیاری از مشکلات حل خواهند شد و دیگر روستاییان برای زندگی بهتر به شهرها مهاجرت نمی کنند یا میل به تغییر سبک زندگی و چهره روستا نخواهند داشت.
تمایل به زندگی شهری از سوی اهالی روستاها در سالهای اخیر به حدی بوده که تبدیل روستا به شهر آرزوی بسیاری از روستاییان شده است. امروز اگرچه با طرح هایی چون هادی روستایی و با تغییر کاربری اراضی روستایی ارزش افزوده بالایی نصیب روستائیان می شود اما در درازمدت تبدیل روستاها به روستاشهر علاوه بر گسترش حاشیهنشینی هزینههای بسیاری به کشور تحمیل میکند.
روستاها به دلیل آنکه مجموعه متنوعی از فرهنگ و سبک زندگی مردم منطقه ای را به نمایش می گذارند، میتوانند به عنوان مقصد مهم گردشگری مورد توجه گردشگران قرار گیرند؛ اقدامی که نه فقط یک جاذبه گردشگری به شمار میآید بلکه تا حدودی اقتصاد روستاها را نیز تقویت می کند. سالهاست دوستداران میراث فرهنگی از دولت و شوراها انتظار دارند که هویت اصیل هر منطقه را حفظ و آن را از گزند تخریب های غیرکارشناسانه در امان نگه دارند اما متاسفانه تاکنون هیچ تدبیری برای جلوگیری از روند تبدیل روستاها به روستاشهر اتخاذ و اجرا نشده است.