خلیجفارس این روزها ملتهبترین روزهای خود را تجربه میکند. پس از انسداد تنگه هرمز و نمایش ناکام «پروژه آزادی» توسط ایالات متحده که در نهایت به تعلیق این طرح انجامید، حالا کانون توجهات از ناوهای آمریکایی به سمت ساحل جنوبی چرخیده است. امارات متحده عربی، کشوری که دههها با ویترین «ثبات اقتصادی» سرمایههای جهانی را جذب کرده، اکنون خود را در میانه یک اصطکاک سخت میبیند. حملات مشکوک به زیرساختهای انرژی در فجیره و هشدارهای صریح تهران، نشان میدهد که بازی «بیطرفی فعال» امارات در جنگ میان ایران و آمریکا دیگر کارکرد سابق را ندارد.
فجیره؛ خروج نفتکشها از پناهگاه امن
بندر فجیره، دومین لنگرگاه بزرگ سوخترسانی جهان، اکنون با واقعیتی تلخ روبهرو شده است. بررسیهای میدانی و تصاویر ماهوارهای نشان میدهند که لنگرگاههای این بندر که همیشه مملو از شناورها بود، به شکلی بیسابقه تخلیه شدهاند. گزارشها حاکی از آن است که در حال حاضر تنها دو نفتکش در نزدیکی این بندر حضور دارند و فعالیتهای صادراتی به شدت تحت شعاع قرار گرفته است.
این وضعیت پس از آن بحرانی شد که دفتر اطلاعرسانی دولت فجیره از وقوع آتشسوزی در مرکز صنایع پتروشیمی بر اثر برخورد پهپاد خبر داد. اگرچه ابوظبی انگشت اتهام را به سمت تهران گرفت، اما مقامات نظامی ایران با قاطعیت این ادعا را رد کردند. با این حال، نتیجه فوری این ناامنی، سقوط ۴۵ درصدی تولید نفت امارات در ماه مارس و احتمال تداوم این روند در ماههای آینده است.
نوسان ضربان قلب در اتاق عمل دیپلماسی
در حالی که میدان جنگ در خلیجفارس هر لحظه داغتر میشود، نگاههای تحلیلی به پشت پرده این بحرانسازیها دوخته شده است. احمد زیدآبادی، روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی، وضعیت فعلی روابط ایران و آمریکا را به یک بیمار تشبیه میکند که در اتاق عمل میان مرگ و زندگی دستوپا میزند. او در یادداشتی مینویسد: «روند مذاکرات ایران و آمریکا مانند عملکرد قلب یک مریض سکتهای در حال احیاء در اتاق عمل است... هیچ اطمینانی نسبت به وضعیت فردای آن نیست. ممکن است علائم حیات به سمت ثبات بیشتر پیش رود و یا ناگهان آژیر قطع ضربان به صدا در آید!»
زیدآبادی معتقد است که بازیگرانی، چون بنزاید و نتانیاهو، از احیای این ضربان واهمه دارند. او با اشاره به تلاشهای ابوظبی برای ایست قلبی مذاکرات میافزاید: «بنزاید دقیقاً از همین مسئله بیم دارد و برای همین نیز با ایجاد بحرانهای ساختگی میکوشد مانع از ثبات کشور ما در جهت فعال شدن استعدادهای دستنخوردهٔ آن برای توسعه شود!».
هشدار صریح تهران؛ پایان صبر راهبردی؟
واکنش دستگاه دیپلماسی ایران به تحرکات اخیر امارات، از یک چرخش مهم در ادبیات تهران حکایت دارد. وزارت امور خارجه ایران در بیانیهای بیپرده، حاکمان ابوظبی را به «همدستی با طرفهای متخاصم» و میزبانی از پایگاههای نظامی آمریکا متهم کرده است. در این بیانیه تأکید شده که اقدامات دفاعی نیروهای مسلح ایران صرفاً برای دفع شرارتهای آمریکا است، اما هشدار داده شده که ایران در دفاع از امنیت ملی خود در برابر هرگونه تهدیدی از سوی همسایگان «از هیچ اقدامی فروگذار نخواهد کرد».
این هشدارها نشاندهنده آن است که تهران دیگر حضور نظامی آمریکا در خاک امارات را به عنوان یک امر داخلی تلقی نمیکند، بلکه آن را تهدیدی مستقیم علیه خود میبیند که در صورت بروز هرگونه درگیری، هزینههای آن مستقیماً متوجه میزبان خواهد بود.
ائتلاف در بحران؛ تماسهای نگرانکننده با تلآویو
در سوی دیگر میدان، تماس تلفنی اخیر میان محمد بنزاید و بنیامین نتانیاهو، از عمق نگرانی در جبهه جنوبی خلیجفارس پرده برمیدارد. در این گفتوگو، نخستوزیر اسرائیل بر حمایت کامل از اقدامات امارات برای «حفظ امنیت و ثبات خود» تأکید کرده است. به نظر میرسد این نزدیکی بیش از پیش میان ابوظبی و تلآویو، تلاشی برای پر کردن خلأ ناشی از عقبنشینی نسبی آمریکا و تعلیق «پروژه آزادی» در خلیجفارس باشد.
دوراهی سخت امارات
واقعیت آن است که امارات بر سر یک دوراهی استراتژیک قرار گرفته است. از یک سو توسعه پایدار این کشور در گرو صلح منطقه و فعال شدن ظرفیتهای اقتصادی همسایگانی، چون ایران است؛ همانطور که زیدآبادی اشاره میکند، توسعه سواحل شمالی خلیجفارس از خرمشهر تا گوادر میتواند رقیبی جدی برای زرقوبرق شهرهای امارات باشد. از سوی دیگر، اصرار بر حفظ تنش و تکیه بر اتحادهای نظامی با آمریکا و اسرائیل، تنها به فرار نفتکشها از بنادر حیاتی، چون فجیره و کاهش تولید انرژی منجر شده است.
به نقل از رویداد۲۴، گزارشهای میدانی نشان میدهند که امنیت «خریدنی» نیست و حتی پیشرفتهترین سامانههای پدافندی نیز نتوانستهاند لنگرگاههای امارات را از خطر پهپادهای ناشناس و پرتابههای سرگردان مصون بمانند. برای ابوظبی، راه خروج از این بحران نه از تلآویو، بلکه از مسیر بازگشت به سیاست حسن همجواری و درک این واقعیت میگذرد که امنیت خلیجفارس، کلیتی تفکیکناپذیر است.