اطلاعات - مهسا خانی: اما این خزنده منحصر به فرد ایران، اکنون بر اثر خشکسالی، تخریب زیستگاه و عوامل دیگر در آستانه انقراض قرار گرفته است که همزمانی این هشدار با روز جهانی تمساح (۲۷ خرداد)، ضرورت انجام اقدامات حفاظتی را دوچندان می کند.
۱۷ ژوئن مصادف با ۲۷ خرداد روز جهانی تمساح است، خزنده عظیمالجثهای که توانسته است از تغییرات گسترده زمین، از عصر دایناسورها تا امروز، جان سالم به در ببرد. این خزنده باستانی که قدمت آن به بیش از ۲۰۰ میلیون سال میرسد، با کنترل جمعیت برخی جانوران، حفظ تنوعزیستی و ایجاد زیستگاه برای گونههای دیگر، به پایداری تالابها و رودخانهها کمک میکند و بر همین اساس کهنترین نگهبان تالابها محسوب می شوند.
در این میان تمساح پوزه کوتاه مردابی با نام محلی «گاندو»،بزرگترین خزنده ایران است که در تالابهای شیرین سیستان و بلوچستان، از رودخانه باهوکلات تا سرباز زندگی میکند و فقط در همین منطقه یافت می شود. این خزنده خونسرد که طول آن به ۴تا ۵متر و وزنش تا ۴۰۰کیلوگرم میرسد، پوزهای پهن و کوتاهتر از کروکودیلهای آفریقایی دارد، بر همین اساس «تمساح پوزهکوتاه» نیز نامیده میشود.
گاندوها که ۵۰تا ۷۰سال عمر میکنند، شناگرانی ماهر و کمینگرانی صبورند؛ رژیم غذایی آنها عمدتاً شامل ماهی، پرندگان آبزی و گاه پستانداران کوچک است. برخلاف تصور عمومی، حملات این خزنده به انسان عمدتاً واکنشی به تهدید یا تداخل تصادفی است؛ آنها ترجیح میدهند از درگیری دوری کنند.
گاندوها لانههایی با استفاده از گیاهان پوسیده میسازند و با گرمای تخمیر، تخمهایشان را تا ۳ ماه جوجهکشی میکنند. این رفتار تکاملی نمادی از سازگاری شگفتانگیز این اژدهای بلوچستان با اقلیم خشک جنوب شرق ایران است.
جغرافیای شگفتانگیز دشتیاری
وقتی از جنوب سیستان و بلوچستان عبور میکنی، انگار وارد جغرافیایی میشوی که مرزهایش فقط روی نقشه معنا دارند سرزمینی که طبیعت در آن چهرهای متفاوت از ایران را روایت میکند. «دشتیاری» و پهنههای اطرافش در امتداد دریای عمان، مناطقی هستند که آفتاب، دریا، تالاب و خاک، روایتی مشترک از زندگی نوشتهاند.
منطقه حفاظت شده گاندو با وسعت ۴۶۵هزار و ۱۸۱هکتار در منتهی الیه جنوب شرق سیستان و بلوچستان و در محدوده شهرستانهای دشتیاری، چابهار و سرباز قرار دارد که بیاختیار ذهن را به هندوستان کوچک در جنوب ایران میبرد؛ سرزمینی گرم، پررمز و راز، آمیخته با رنگ، زندگی و تنوع.
در این جغرافیای شگفتانگیز، طبیعت نه خاموش است و نه دور از انسان؛ بلکه نخلستانها، پهنههای تالابی، خورهای آرام و رگههای آب در دل خاک، تصویری میسازند که همزمان هم بکر است و هم زنده.
اینجا زمین فقط زمین نیست؛ بخشی از حافظه زیست انسان و حیات وحش است؛ حافظهای که در آن باد، آب، خاک و زندگی در یک گفتگوی بیپایان قرار دارند.در قلب این اکوسیستم کمنظیر، دشتیاری با همه گستردگیاش بیش از ۶هزار کیلومتر مربع و با نوار ساحلی طولانی در کنار دریای عمان به نقطهای تبدیل شده است که در آن مرز خشکی و آب در هم تنیدهاند و پیوند با دریا، به این سرزمین هویتی دوگانه داده است.
اما آنچه این سرزمین را از بسیاری نقاط دیگر متمایز کرده، حضور یک زیستبوم زنده و کمیاب است؛ جایی که تالاب بینالمللی گواتر و خور باهو و منطقه حفاظتشده باهوکلات، همچون ۲ ریه طبیعی، حیات را در جنوب شرق ایران جاری نگه داشته است، اینجا پرندگان مهاجر در فصول مختلف بر آبهای آرام فرود میآیند، آبزیان در پیچوخم خورها زندگی میکنند و طبیعت، هنوز فرصت نفس کشیدن دارد.طبیعتی که نه در قاب عکس، بلکه در جریان واقعی زندگی ادامه دارد.
در میان همه این جلوهها، گاندو تمساح پوزهکوتاه مردابی، چهرهای متفاوت و شگفتانگیز به این سرزمین داده است گونهای نادر که نه فقط یک جانور، بلکه بخشی از هویت طبیعی، فرهنگی و حتی ذهنی مردم منطقه محسوب میشود. بر اساس ارزیابی ها بیش از ۵۰۰سر از این گونه در زیستگاههای باهوکلات زندگی میکنند؛جمعیتی که از تداوم یک اکوسیستم زنده حکایت دارد، نه یک طبیعت فراموششده یا رو به خاموشی.
نکته شگفتانگیزتر اینجاست که در این سرزمین ترس جای خود را به همزیستی داده است. مردم محلی گاندو را نه تهدید بلکه نشانهای از برکت آب، پایداری طبیعت و آبادانی میدانند موجودی که حضورش یعنی هنوز زندگی در رگهای این خاک جریان دارد. این نوع نگاه فقط یک باور ساده نیست بلکه حاصل قرنها زیست مشترک انسان و طبیعت در شرایطی سخت و در عین حال سازنده است، جایی که انسان یاد گرفته است به جای تقابل، در کنار طبیعت بایستد.
در کنار این زیبایی طبیعی، دشتیاری ظرفیت بزرگی برای آینده نیز در دل خود دارد. از اکوتوریسم و گردشگری طبیعتمحور گرفته تا آموزش، پژوهشهای زیستمحیطی، اشتغال روستایی و حتی طرحهای کنترلشده بهرهبرداری پایدار اینجا جایی است که اگر درست دیده شود، میتواند از دل محدودیتها، الگویی متفاوت از توسعه بسازد؛توسعهای که نه بر تخریب، بلکه بر فهم عمیق طبیعت، احترام به زیستبوم و مشارکت مردم استوار است.
وجود ۵۰۰ گاندو در سیستان و بلوچستان
مدیر کل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان در گفتگو با خبرنگار اطلاعات اظهارداشت: گاندو، گونهای ارزشمند از راسته تمساحها با خاستگاه شبهقاره هند است که قدمت تبار آن به حدود ۲۰۰میلیون سال پیش بازمیگردد. عمده جمعیتهای این گونه در هند و سریلانکا زیست میکنند و در گسترش طبیعی خود به پاکستان و ایران نیز رسیدهاند.
الهام آبتین افزود: شرایط اقلیمی و جغرافیایی ایران سبب شده است زیستگاه این گونه به حوضه رودخانههای سرباز، باهوکلات و کاجو در جنوب شرقی کشور و مناطق نزدیک به مرز پاکستان محدود شود. برآوردها نشان میدهد جمعیت گاندو در ایران بیش از ۵۰۰سر است که در شهرستانهای قصرقند، نیکشهر، دشتیاری و چابهار و در هوتکها، برکهها و آبگیرهای وابسته به این رودخانهها پراکنده هستند.
مدیر کل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان با اشاره به ویژگیهای ظاهری این گونه،اظهار داشت: وجه تسمیه تمساح پوزهکوتاه به پهنای استثنایی پوزه آن بازمیگردد؛ پوزهای که در میان تمامی کروکودیلها پهنترین است و به همین دلیل کوتاهتر به نظر میرسد. این ویژگی قدرت فک و توان شکارگری آن را افزایش داده و امکان تغذیه از طعمههای متنوعتری را فراهم میکند.
وی ادامه داد: برخلاف تصور عمومی، گاندو ایرانی رفتاری تهاجمی ندارد و در مقایسه با برخی گونههای دیگر کروکودیل در جهان، حیوانی آرام و کمخطر محسوب میشود. این گونه به طور طبیعی به انسان حمله نمیکند و همزیستی طولانیمدتی با جوامع محلی منطقه داشته است.
مدیر کل حفاظت محیط زیستسیستان و بلوچستان تصریح کرد: غنایفرهنگی مردم سیستان و بلوچستان نقش مهمی در حفاظت از این گونه داشته است. مردم بومی گاندو را نماد برکت، نعمت و بارندگی میدانند و از دیرباز احترام ویژهای برای آن قائل بودهاند. به همین دلیل نه تنها آسیبی به این حیوان وارد نمیکنند، بلکه در برخی مواقع برای تامین غذای مورد نیاز خوراک آن نیز همکاری میکنند.
آبتین تأکید کرد: تنها دورهای که باید از نزدیک شدن به گاندو خودداری کرد، فصل تولیدمثل و نگهداری از نوزادان است که در این زمان نیز رفتار دفاعی این حیوان ناشی از غریزه طبیعی حفاظت از تخمها و فرزندان است؛ رفتاری که در میان تمامی گونههای جانوری مشاهده میشود.
وی گفت: در مجموع گاندو گونهای ارزشمند، صلحجو و سازگار با محیط پیرامون خود است که حفاظت از آن، علاوه بر اهمیت زیستمحیطی، بخشی از میراث طبیعی و فرهنگی سیستان و بلوچستان به شمار میرود.
خطر انقراض
آبتین با بیان این که عوامل متعددی بقای این گونه ارزشمند را تهدید میکند، افزود: مهمترین تهدید، تخریب زیستگاه است که با خشککردن برکهها، برداشت بیرویه آب، تغییر مسیر رودخانه، احداث بند و سد، توسعه کشاورزی، جادهسازی، گسترش مناطق مسکونی و تغییر کاربری اراضی،
چرخه طبیعی حیات این گونه را مختل میکند؛ در صدر این عوامل، خشکسالیهای پیدرپی و مدیریت نادرست منابع آبی قرار دارد؛ احداث سدها و بندهای انحرافی در مسیر رودخانه باهوکلات، جریان طبیعی آب را مختل و پهنههای آبگیر را خشک یا به گودالهایی کمعمق تبدیل کرده است.
وی تصریح کرد: در چنین شرایطی، گاندوها در حوضچههای کوچک بهدام می افتند و دچار تنش دمایی و کمبود غذا و گاه در گلولای خشکیده تلف میشوند . تلفات جادهای نیز به معضلی جدی تبدیل شده است. گاندوها برای مهاجرت بین آبگیرها ناگزیر از گذر از جادههای بین مزرعهای هستند و هر ساله شماری از آنها زیر چرخ خودروها جان میدهند؛ شکار غیرمجاز و مرگ در تورهای صیادان غیربومی نیز مزید بر علت شده است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان تاکید کرد: حفاظت از گاندو، نیازمند عزم ملی، مدیریت یکپارچه حوزه آبخیز و بازگرداندن حقابه زیستمحیطی به تالابها و رودخانههای منطقه است.