ندا زمان فشمی

صنعت چاپ فقط به دستگاه‌هایی که کتاب، روزنامه، مجله یا بسته‌بندی کالاها را چاپ می‌کنند محدود نمی‌شود، بلکه زنجیره‌ای از فناوری‌ها، مواد اولیه و تجهیزات تخصصی را دربرمی‌گیرد که از مرحله آماده‌سازی فایل تا تولید محصول نهایی را شامل می‌شود. یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره، صنعت لیتوگرافی است؛ بخشی که وظیفه انتقال دقیق طرح و نوشته به «زینک» یا پلیت‌های آلومینیومی را بر عهده دارد. این زینک‌ها در ماشین‌های چاپ افست نصب می‌شوند و کیفیت آن‌ها تأثیر مستقیمی بر وضوح چاپ، دقت رنگ، سرعت تولید و کیفیت نهایی کتاب، روزنامه، مجله، بسته‌بندی و بسیاری از محصولات چاپی دارد.
در کنار زینک، تجهیزاتی مانند دستگاه‌های پلیت‌ستر (CTP)، ماشین‌های چاپ افست، مرکب، لاستیک چاپ (بلنکت)، کاغذ، مقوا و مواد شیمیایی تخصصی، از ارکان اصلی این صنعت به شمار می‌روند. از آنجا که بخش قابل‌توجهی از این تجهیزات و مواد اولیه وارداتی است، نوسانات نرخ ارز، دشواری تأمین قطعات و محدودیت‌های ناشی از تحریم، مستقیماً بر هزینه تولید و کیفیت محصولات چاپی اثر می‌گذارد. از سوی دیگر، صنعت چاپ فقط به حوزه نشر محدود نیست و نقش مهمی در زنجیره تولید صنایع غذایی، دارویی، بهداشتی، خودروسازی، لوازم خانگی و صادرات غیرنفتی ایفا می‌کند. با وجود این اهمیت، صنعت چاپ و لیتوگرافی ایران این روزها با چالش‌هایی همچون نوسان قیمت مواد اولیه، فرسودگی ماشین‌آلات، کمبود قطعات، دشواری تأمین ارز و کاهش سرمایه‌گذاری روبروست؛ مشکلاتی که به گفته غلامرضا شجاع، مدیرعامل شرکت تعاونی لیتوگرافان ایران، هزینه تولید کتاب و مطبوعات را افزایش داده، از تیراژ نشر کاسته و ادامه فعالیت بسیاری از واحدهای چاپی را با دشواری مواجه کرده است. او معتقد است حمایت هدفمند دولت، نظارت بر تخصیص ارز و سرمایه‌گذاری در نوسازی تجهیزات، سه شرط اساسی برای حفظ و توسعه این صنعت به شمار می‌رود. در همین راستا گفت‌وگویی با وی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

نوسانات قیمت کاغذ و مواد اولیه و بی‌ثباتی بازار تا چه اندازه بر فعالیت چاپخانه‌ها و ناشران اثر گذاشته است؟ 
کاغذ، مقوا، زینک، مرکب و بسیاری از مواد اولیه صنعت چاپ وارداتی هستند و هرگونه اختلال در تأمین آن‌ها، فعالیت چاپخانه‌ها، ناشران و مطبوعات را با مشکل روبرو می‌کند. به همین دلیل توسعه تولید داخلی کاغذ و محصولات سلولزی از اهمیت بالایی برخوردار است.
تولیدکنندگان داخلی نیز با مشکلات متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ از دشواری تأمین خمیر کاغذ، آخال، مواد شیمیایی و چسب گرفته تا کمبود قطعات یدکی خطوط تولید که عمدتاً وارداتی هستند. در کنار این مسائل، قطعی برق و گاز طی دو سال گذشته تولید را با اختلال مواجه کرد و فرصت ارتقای کیفیت را از بسیاری از واحدهای 
تولیدی گرفت.
نتیجه این شرایط، کاهش ظرفیت برخی چاپخانه‌ها و تعطیلی یا نیمه‌تعطیل شدن تعدادی از واحدهای چاپی در نقاط مختلف کشور بوده است. این وضعیت به‌طور مستقیم بر صنعت نشر و مطبوعات اثر گذاشته و یکی از عوامل اصلی کاهش تیراژ کتاب و نشریات به‌شمار می‌رود. 

افزایش هزینه‌های تولید چه تأثیری بر قیمت کتاب و میزان مطالعه مردم گذاشته است؟ آیا سیاست‌های حمایتی دولت را کافی می‌دانید؟
به اعتقاد من، مهم‌ترین مشکل صنعت چاپ، نبود ثبات در بازار مواد اولیه است. کاغذ و مقوا، چه تولید داخل و چه وارداتی، سهم عمده‌ای از هزینه تولید را تشکیل می‌دهند و هر نوسان قیمتی در این بخش، مستقیماً قیمت کتاب و سایر محصولات فرهنگی را افزایش می‌دهد. 
بخشی از نیاز صنعت از طریق تولید داخلی تأمین می‌شود، اما چاپخانه‌ها به دلیل حساسیت‌های کیفی، همچنان به استفاده از برخی محصولات خارجی تمایل دارند. 
دولت نیز می‌تواند با تأمین مواد اولیه با قیمت مناسب و حمایت از تولیدکنندگان داخلی، نقش مهمی در کاهش هزینه تولید کتاب و محصولات فرهنگی ایفا کند.

فرسودگی ماشین‌آلات چاپ و لیتوگرافی چه تأثیری بر کیفیت و هزینه تولید گذاشته است؟
با توجه به شرایط تحریم، تأمین ارز برای واردات ماشین‌آلات، قطعات و مواد اولیه به یکی از مهم‌ترین مشکلات صنعت چاپ تبدیل شده است، اما مسئله فقط کمبود ارز نیست؛ نحوه تخصیص و نظارت بر مصرف آن نیز اهمیت زیادی دارد.
ارزی که برای واردات اختصاص می‌یابد، از منابع عمومی کشور تأمین می‌شود؛ بنابراین باید مشخص باشد کالا با چه قیمتی وارد می‌شود و چگونه در اختیار مصرف‌کننده قرار می‌گیرد. در برخی موارد، کالاهایی که با ارز ارزان وارد شده‌اند، در انبارها نگهداری شده و با قیمت‌های بسیار بالاتر عرضه می‌شوند و همین موضوع ضرورت نظارت دقیق‌تر سازمان‌های مسئول را نشان می‌دهد.
از سوی دیگر، برخی واحدهای بزرگ چاپی برای تأمین نیاز خود وارد حوزه واردات مواد اولیه شده‌اند. اگرچه این اقدام به حفظ فعالیت آن‌ها کمک کرده است، اما در مواردی باعث شده است واحدهای کوچک و متوسط برای تأمین مواد اولیه با شرایط دشوارتر روبرو شوند و توان رقابت خود را از دست بدهند. به همین دلیل پیشنهاد می‌کنم کمیته‌ای مشترک با حضور دولت، تشکل‌های صنفی و سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان برای نظارت بر واردات و توزیع مواد اولیه تشکیل شود تا عدالت بیشتری در بازار برقرار شود.

صنعت چاپ ایران برای رقابت با کشورهای منطقه به چه سرمایه‌گذاری‌هایی نیاز دارد؟
اگر کشور به دنبال توسعه صادرات غیرنفتی است، ناگزیر باید در نوسازی صنعت چاپ سرمایه‌گذاری کند. امروز تقریباً هیچ صنعتی از چاپ و بسته‌بندی بی‌نیاز نیست و کیفیت این بخش، نقش مستقیمی در رقابت‌پذیری محصولات ایرانی در بازارهای داخلی و خارجی دارد. صنایع غذایی، دارویی، بهداشتی، خودروسازی، لوازم خانگی، نساجی و محصولات فرهنگی همگی برای عرضه مناسب محصولات خود به چاپ و بسته‌بندی باکیفیت نیاز دارند. از این‌رو، صنعت چاپ را باید یکی از صنایع زیربنایی کشور دانست.

صنعت لیتوگرافی ایران امروز از نظر فناوری و تجهیزات در چه وضعیتی قرار دارد و مهم‌ترین دغدغه فعالان این حوزه چیست؟
زینک، اصلی‌ترین ماده مصرفی صنعت لیتوگرافی، به‌طور کامل وارداتی است و افزایش قیمت آن، مستقیماً هزینه تولید کتاب، روزنامه و سایر محصولات چاپی را بالا می‌برد. از سوی دیگر، صنعت لیتوگرافی با کمبود نیروی متخصص، تعمیرکاران حرفه‌ای و قطعات یدکی ماشین‌آلات روبروست. همه تجهیزات این صنعت وارداتی هستند و محدودیت‌های ناشی از تحریم، تأمین قطعات و خدمات فنی را دشوار کرده است.
اگرچه شرکت تعاونی لیتوگرافان طی سال‌های گذشته دوره‌هایی برای آموزش اپراتورهای ماشین‌آلات جدید برگزار کرده است، اما این اقدامات پاسخگوی نیاز صنعت نیست. در دانشگاه‌ها نیز رشته چاپ تدریس می‌شود، اما امکانات و تجهیزات آموزشی متناسب با فناوری‌های روز در اختیار دانشجویان قرار ندارد.

اگر بخواهید چند مطالبه فوری از دولت و دستگاه‌های مرتبط مطرح کنید،شامل چه مواردی است؟
نخست، با توجه به وابستگی صنعت چاپ به واردات ماشین‌آلات و مواد اولیه، لازم است بسته ارزی مشخص و پایداری زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، به عنوان متولی این صنعت، برای تأمین نیازهای واحدهای چاپی در نظر گرفته شود.
دوم، تشکیل کمیته‌ای تخصصی برای هدایت سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی در زمینه تأمین پایدار انرژی، به‌ویژه برق و گاز واحدهای چاپی، ضروری است؛ زیرا قطعی‌های مکرر انرژی طی سال‌های اخیر خسارت‌های قابل‌توجهی به این صنعت وارد کرده است.
سوم، واحدهای چاپی برای تأمین سرمایه در گردش به تسهیلات بانکی با نرخ سود مناسب نیاز دارند تا بتوانند فعالیت خود را حفظ و تجهیزات خود را 
به‌روز کنند.
صنعت چاپ یکی از زیرساخت‌های توسعه صنعتی و فرهنگی کشور به‌شمار می‌رود و رفع مشکلات آن نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت و همکاری دولت، تشکل‌های صنفی و بخش خصوصی است؛ همکاری‌ای که می‌تواند زمینه‌ساز افزایش کیفیت تولید، تقویت صادرات و رونق اقتصاد  فرهنگ باشد.