سمیه میرزایی

دبیر ستاد ملی سیاست‌گذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار از بهره برداری از دو سامانه رصد فعالیت کانون های گرد و غبار، یکی مختص دستگاه‌های اجرایی و پژوهشگران و دیگری برای تمامی مردم خبر داد که قرار است تا دو ماه آینده به بهره‌برداری برسد.
بهزاد رایگانی در گفتگو با اطلاعات در واکنش به توفان‌های گرد و غباری که طی روزهای اخیر بخش‌هایی از کشور از جمله تهران و البرز را درنوردید، گفت: در مورد پایتخت، منشاء این توفان اراضی بیابانی و کشاورزی رهاشده در جنوب تهران و در مورد استان البرز، تالاب صالحیه عامل اصلی گرد و غبار بوده است.
وی در پاسخ به سؤالی پیرامون زمان بهره برداری از «سامانه پایش برخط کانون‌های گرد و غبار» و چگونگی عملکرد آن ادامه داد: این سامانه، فعالیت کانون‌های گرد و غبار را به صورت برخط رصد می‌کند و با تعیین وسعت و میزان فعالیت و اثرگذاری آن‌ها، مسیری را که تحت‌تأثیر قرار می‌دهند مشخص کرده و با اولویت‌بندی کردن کانون‌های گرد و غبار، اقدامات لازم برای کم کردن تأثیرات این کانون‌ها را پیشنهاد می‌کند.
 رایگانی با بیان این که کانون‌های گرد و غبار در طول زمان فعال هستند، اظهار داشت: درواقع سامانه پایش برخط کانون‌های گرد و غبار، بر شدت فعالیت، جهت حرکت و اثرگذاری آن‌ها بر جمعیت متمرکز است. داده‌های به‌دست آمده از این طریق، در اختیار دستگاه‌های اجرایی و استانداری‌ها قرار می‌گیرد تا با طراحی سناریوهای لازم برای مدیریت بحران، به دستگاه‌های مربوطه هشدار آمادگی صادر کنند تا مناطق تحت‌تأثیر را به دقت شناسایی کرده و اقدامات لازم را برای حفاظت از شهروندان انجام دهند.
وی با اشاره به این که در کنار این سامانه مخصوص دستگاه‌های اجرایی و پژوهشگران، سامانه دیگری نیز مختص عموم مردم در دست طراحی و بهره‌برداری است، گفت: «سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری شرایط گرد و غبار» به صورت پایلوت هم‌اکنون در استان خوزستان فعالیت می‌کند و تا یک ماه آینده رونمایی خواهد شد. این سامانه پیش و پس از رویداد برای ذی‌نفعان و کسانی که از پدیده گرد و غبار آسیب می‌بینند، جنبه آگاهی‌رسانی دارد.
رایگانی افزود: رصد کانون‌های گرد و غبار با سامانه‌های سنتی، این ابهام را برای مردم به دنبال داشت که به طور مثال فرزند من که در کانون گردوغبار ساکن است  الان در چه شرایطی است. طراحی و اجرای سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری شرایط گرد و غبار به شهروندان این امکان را می‌دهد که بدانند چه زمانی و با چه شدتی در معرض این پدیده قرار دارند تا تصمیمات لازم را اتخاذ کنند.   
۱۰ میلیون هکتار کانون فوق بحرانی
ایران به‌عنوان کشوری خشک و نیمه‌خشک، مستعد بروز پدیده‌ گرد و غبار است. برآوردها نشان می‌دهد متأسفانه حدود ۲۷۰میلیون هکتار کانون گرد و غبار خارجی و ۳۴میلیون هکتار کانون گرد و غبار داخلی، کشور را دربر گرفته و هر سال با کاهش بارندگی و شدت خشکسالی، بر تعداد دفعات و شدت توفان‌های گرد و غبار افزوده می‌شود. 
بیش از ۱۰میلیون هکتار کانون فوق‌بحرانی گرد و غبار در کشور وجود دارد و به  دلیل همه تأثیرات مخربی که این پدیده بر سلامت و اقتصاد و محیط زیست می‌گذارد، با تلاش و رایزنی‌های زیاد در دولت فعلی، برای سال ۱۴۰۵ اعتباری مستقل به مبلغ ۶۰۰میلیارد تومان برای مقابله با این بحران پیش‌بینی شده است.
البته سازمان حفاظت محیط‌زیست، سال گذشته برنامه جامع مقابله با گرد و غبار و برنامه عملیاتی دستگاه‌های اجرایی را تدوین کرد. این برنامه دارای یک سند پشتیبان ۱۸۰صفحه‌ای و مشتمل بر ۱۰راهبرد است که در آبان۱۴۰۴ به تصویب هیأت وزیران رسید. 
در گذشته، تمرکز اصلی بر کنترل و پیشگیری بود، اما با توجه به این‌که در بسیاری از مناطق کشور امکان کنترل کامل پدیده گرد و غبار وجود ندارد، برنامه جامع جدید بر مدیریت همه‌جانبه این پدیده استوار شده است. این برنامه ضمن بهره‌گیری از دانش بومی برای کنترل گرد و غبار سعی دارد از دانش و تجربیات جهانی در مدیریت گرد و غبار استفاده کند.
در یکی از این برنامه‌ها قرار است پروژه‌ای با سرمایه‌گذاری دولت ژاپن به منظور مهار بخشی از کانون‌های بحرانی فعال گرد و غبار در بخشی از منطقه سیستان اجرا شود که این پروژه از نظر حجم اعتبارات، یکی از طرح‌های بزرگ و مهم در این حوزه به شمار می‌رود و پیش‌بینی می‌شود تا پایان سال میلادی جاری، مراحل نهایی تثبیت و تصویب آن انجام و از ابتدای سال میلادی آینده وارد مرحله اجرا شود.
در پروژه‌ای دیگر نیز سازمان حفاظت محیط زیست به‌تازگی اعلام کرده است که برای احیای تالاب صالحیه در محدوده استان‌های البرز و قزوین، اعتباری از سوی کشور چین تأمین شده است.
شناسایی و اولویت‌بندی ۳۰ کانون بحرانی 
سازمان محیط زیست دیروز اعلام کرد در چارچوب همکاری برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) و دبیرخانه ستاد ملی سیاست‌گذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گردوغبار، ۳۰ کانون بحرانی تولید گردوغبار در کشور شناسایی و بر اساس ضرورت مداخله و نحوه تخصیص منابع اولویت‌بندی شده است. این اقدام با هدف تقویت مدیریت علمی و هدفمند پدیده گردوغبار و فراهم‌سازی مبنایی برای برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری در سطح ملی انجام شده است.
در این مطالعه، کانون‌های داخلی تولید گردوغبار با بهره‌گیری از نقشه‌ها و پایگاه‌های اطلاعاتی ملی و با تلفیق فناوری‌های سنجش از دور و سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) مورد ارزیابی قرار گرفتند. در این فرآیند، سه مؤلفه اصلی شامل شدت خطر وقوع گردوغبار، آسیب‌پذیری اکولوژیک و میزان در معرض قرارگیری جمعیت و زیرساخت‌های حیاتی، به صورت یکپارچه بررسی و تحلیل شد.
بر اساس نتایج این پروژه، نقشه‌ها و داده‌های تولیدشده، مبنایی علمی و اجرایی برای هدایت اعتبارات، اولویت‌بندی اقدامات مدیریتی و اجرای برنامه‌های مقابله با گردوغبار فراهم می‌کند. همچنین این دستاوردها می‌تواند در تأمین حقآبه‌های محیط‌ زیستی، احیای پوشش گیاهی، تثبیت خاک و حفاظت از سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌های در معرض خطر نقش مؤثری ایفا کند.
این پروژه گامی در جهت توسعه مدیریت پیشگیرانه، مبتنی بر شواهد و دانش‌محور پدیده گردوغبار به شمار می‌رود و زمینه را برای افزایش اثربخشی اقدامات اجرایی و بهره‌گیری بهینه از منابع در مقابله با یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی کشور فراهم می‌کند.
بازنگری در سیاست‌ها
به هر روی، فارغ از تدوین هر سند و تلاش برای جذب سرمایه‌گذاری های خارجی، باید پیش از همه تفکر حفاظت از محیط زیست و احترام به حقوق آن در همه بخش های حاکمیتی شکل بگیرد. ندادن حقابه تالاب‌ها، گسترش بدون ضابطه و بدون پشتوانه اراضی کشاورزی به صورت مقطعی و رها کردن آن‌ها پس از مدتی، تغییر کاربری زمین‌های مرغوب کشاورزی و ویلاسازی‌های بی‌رویه، چرای بی‌رویه دام‌ها و از بین رفتن پوشش گیاهی در مسیر وزش بادها در کنار ده‌ها عامل دیگر، از جمله اقداماتی است که به گسترش پدیده گرد و غبار دامن می‌زند و دقیقا همین نقطه است که بیش از خشکسالی و تغییر اقلیم به ما ضربه خواهد زد و باید مقابل آن ایستاد.