یکم: کسی به نزد حکیمی آمد و گفت: آیا خبر داری که فلانی درباره‌ات تا چه میزان غیبت و بدگویی کرده است؟ حکیم با تبسم گفت: او تیری را از کمان زبانش به سویم پرتاب کرد که به من نرسید؛ تو چرا آن تیر را از زمین برداشته و در قلبم فرو کردی؟

کسانی که پیغام دشمن برند
ز دشمن همانا که دشمن‌ترند۱

داستان انتشار تهمت‌ها و توهین‌ها در فضای مجازی نیز از این دست است. رعایت اخلاق صرفاً برای فضای حقیقی نیست بلکه در هر فضایی اعم از فضای حقیقی و مجازی، لازم و واجب است.

دوم: اخلاقی کردن جامعه؛ هدف بعثت پیامبر اکرم (ص) بوده است.۲ اهمیت اخلاق تا بدان حد است که جنس انتقام  و تقابل در بزه اخلاقی از جنس بزه ارتکابی نیست. مثلاً اگر کسی آسیب جسمی به دیگری وارد کند، آسیب دیده حق قصاص دارد و می‌تواند به همان میزان، آسیب زننده را قصاص کند و اگر کسی به قتل عمد کشته شود، اولیایِ دم حقِ قصاصِ نفس دارند اما اگر کسی تهمت زد، فحش داد، آبرو برد، بهتان زد و یا توهین کرد، حق مقابله از جنسِ بزه ارتکابی وجود ندارد و فردی که مورد تهاجم اخلاقی قرار گرفته، نمی‌تواند متقابلاً تهمت بزند، فحش دهد، آبرو ببرد و یا توهین کند. زیرا در قصاص عضو یا قصاص نفس، بقای حیات بشری، تضمین شده است اما در انتقام اخلاقی اگر مقابله به مثل بزه ارتکابی انجام شود، فرد به سطح رفتار طرف مقابل سقوط می‌کند، خشونت‌های کلامی نیز عادی سازی می‌شود، بی‌اخلاقی در جامعه رواج یافته، سلامت اخلاقی جامعه آسیب می‌بیند و از همه مهمتر موضعِ حقِ مقابله کننده از بین می‌رود. زیرا توهین، فحش ویا تهمت متقابل، جُرم را از بین نمی‌برد بلکه آن را به هردو طرف سرایت می‌دهد.

سوم: اوامر و واجبات شرعی و قانونی اغلب بسته به وقت و زمان هستند. مثلاً در امر شرعی وجوب نماز، زمان ادای آن هم برای هر پنج وعده نماز تعیین شده است. در روزه نیز وجوب آن در ماه رمضان و از اذان صبح تا اذان مغرب است. بقیه واجبات هم زمان دارند. اما در معصیت‌های اخلاقی، وجوبِ ترکِ فعل، دائمی و مستمر است و فعلِ نهی شده در هیچ زمان و مکانی مجاز نیست. مثلاً اینکه انسان موظف به ترک دروغ، تهمت، بهتان، فحش و سایر رذیلت‌های اخلاقی است، موقوف به زمان نیست بلکه در تمام طول عمر نباید مرتکب این عمل شد. زیرا برای اطاعت در امور نهی شده، باید تمام مصادیق و افراد موضوع نهی شده ترک شوند و حتی اگر یک مورد ترک نشود، نقض محسوب می‌شود چرا که نهی مربوط به عدم است و به همین دلیل زمان ندارد و ممنوعیت آن همیشگی است. به نظر می‌رسد علت، آن است که خداوند نمی‌خواهد زشتی و پلیدی‌های اخلاقی در جامعه رواج پیدا کند. از این رو بابِ بزه‌های اخلاقی را همواره باید بسته نگاه داشت. حافظ نیز می‌گوید:

عیب درویش و توانگر به کم و بیش بد است
کار بد مصلحت آن است که مطلق نکنیم

چهارم: جِرم زبان کوچک اما جُرم آن بزرگ است. در متون اخلاقی ریشه اغلب گناهان در زبان است و زبان نیز مطیعِ دل است. 
نتوان بست زبانش ز پریشان گویی
آنکه در سینه بجز قلب پریشانش نیست۳

حفظ زبان از غیبت و تهمت و توهین و ناسزاگویی منحصر در امور شخصی نیست بلکه در فضای سیاسی کشور نیز باید توجه حداکثری به این امر مبذول داشت. هیچکس از توهین و تهمت و افتراء سود نخواهد برد و فقط چنین رفتاری موجب تضعیف هردو طرف خواهد شد. میدان مذاکره و میدان جنگ هردو، یک میدان برای یک کشور و تحت نظارت یک رهبر هستند. تضعیف هریک با هر زبانی، تهمت و توهین به هر یک از کارگزاران این دو میدان، تنها موجب خواهد شد تا دشمنانی که در باطلشان متحدند بیشترین بهره برداری را بکنند.

زخم‌هایی که بر دوستان و دلسوزان می‌زنیم کمتر از زخم دشمن نیست.

یکی از شعرای عرب به نام یعقوب الحمدونی شعر زیبایی دارد:

جِراحاتُ السِنانِ لَهَا التیَامُ           
وَ لا یَلتامُ مَا جَرَحَ الِّلسانُ

زخم‌های ناشی از نیزه و شمشیر خوب می‌شوند، اما زخم زبان و حرف‌های بد هرگز التیام نمی‌یابند.حفظ زبان بسیار مهم است. مرحوم حاج آقا رحیم ارباب(ره)۴ می‌فرمود در مسایل علمی هیچ ادعایی ندارم، اما در مسایل شخصی خود ادعا دارم که به عمرم هیچگاه غیبت نگفتم و غیبت نشنیدم.۵ 

ز دل میار نسنجیده حرف را به زبان
عنان کشیده نگه دار اسب سرکش را (صائب)

پنجم: برخی در فضای مجازی، خودهای متعددی از خود می‌سازند و با هویت‌های پیدا و اغلب پنهان، تابِ خجلت را از دوش خود برداشته، بر دیگران می‌تازند. فضای مجازی، تیغ دو دمی است که هم می‌توان از آن بهره نیکو برد و هم می‌توان آن را ابزاری برای پراکندن نفرت قرار داد. متأسفانه اکنون گویی حتی در بین برخی از افراد معتبر، انتشار هر تهمت، دروغ و بهتانی، در فضای مجازی، مُجاز تلقی می‌شود و از آثار آن در جامعه و در دل و دیده افراد خدوم ناآگاهند. یک نفر ممکن است دروغ یا تهمتی را با هر انگیزه‌ای ویا حتی از روی تفریح یا بی‌مبالاتی، ساخته و پرداخته کند و در این کار لذتی را برای خود جستجو کند اما اینکه دیگران، آن تهمت و دروغ را منتشر کنند و از دستی به دست دیگری برسانند و از سینه‌ای به سینه دیگر منتقل کنند، درست همانند همان تیری است که در میانه راه افتاده باشد و دیگران آن را برداشته بر قلب مظلوم فروکنند.

فضای رسانه‌ای امروز در دنیا، بازی با اذهان و افکار و دل و دیده مردم را شیوه معمولی برای خود قرار داده است. پس از انتشار هر تهمت و توهین و بهتانی، حتی اگر بابتش عذر خواهی شده باشد و یا تکذیب گردد، باز نمی‌تواند تمام آسیبِ بزهِ ارتکابی را از بین ببرد. اثر وضعی هر بزهی بر جای خود می‌ماند حتی اگر اثر تکلیفی آن برداشته شود.

ششم: در شرایط کنونیِ کشورمان، همانگونه که حفظ جانِ میدان داران بر همه واجب و ضروری است، حفظ شخصیت آنان نیز ضروری است. همان گونه که جان دلسوزان خود را حفظ می‌کنیم، باید به شخصیتشان نیز توجه کنیم و از تاختن به شخصیت آنان پرهیز کنیم. روشن است که منظور از این سخن رها کردن نقد منصفانه و پرهیز از انتقاد نیست بلکه حتی در نقد هم باید ادب و اخلاق را حفظ کرد. عبور از مرزهای مجاز اخلاقی، بیش از آنکه به مظلوم آسیب بزند، گوینده و رواج دهنده را گرفتار می‌کند. چه آنکه مظلوم با تحمل جفا، راه پناه بردن به خدا را برای خویش هموار می‌کند.

این جفای خلق با تو در جهان
گر بدانی گنج زر آمد نهان
خلق را با تو چنین بدخو کنند
تا تو را ناچار رو آن سو کنند (مولانا)

پی‌نوشت:
۱. سعدی؛ بوستان؛ باب هفتم
۲. إنَّما ‌بُعثتُ ‌لأتمِّمَ ‌مَکارمَ الأخلاقِ(حدیث پیامبر)
۳. امام خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، ج‌۲۰، ص۱۶۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ ه ش
۴. ۱۲۹۷ - ۱۳۹۶ ق
۵. ریاحی، محمد حسین؛ ارباب معرفت؛ انتشارات جاودانه؛ ۱۳۹۶؛ ص۳۳