محمدعلی حیدری هائی

عراق که از سال ۲۰۰۳ میلادی با اشغال آمریکایی ها و سقوط نظام بعثی به رهبری صدام حسین، وارد مرحله جدیدی از حیات خود شد، همواره سعی کرده‌است از الگوهای نظامیگری رژیم گذشته پرهیز کند و خود را از بحران های منطقه ای دور نگه دارد و حتی در تجاوزات اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران سعی کرد سیاست بی طرفی فعال را به اجرا بگذارد، اما حملات هفته گذشته آمریکا و عربستان به مواضع حشدالشعبی نشان داد که واشنگتن، تل آویو و اعراب تمایلی به دورماندن عراق از معرکه و بحران منطقه ندارند. 
عراق از زمان استقلال درسال  ۱۹۳۲ همواره در جنگ ها و ناآرامی های مستمر و مزمن به سر برده و آخرین ماجراجویی این کشور در اشغال کویت، عراق را به قهقرا برد و برای یک دوره ۷ ساله به طور مستقیم و یک دوره ۲۳ ساله به شکل غیر مستقیم، تحت اشغال آمریکا قرار گرفت و در چاله های امنیتی – تروریستی گرفتار شد. نظام جدید پس از صدام نیز باوجود تمامی تلاش هایش برای دور ماندن از منازعات منطقه ای و مداخلات خارجی، در طول ۲۳ سال گذشته هیچ توفیق و نتیجه ملموسی نداشته است و نمی تواند این مفهوم را که «نمی خواهد یک طرف دعوای دیگران باشد»، به بازیگران تفهیم کند. شاید هم مسائل ایدئولوژیک، موقعیت ژئوپلیتیک، ذخایر عظیم نفت و گاز و تعاملات تاریخی با همسایگان، بخشی از موانع این تلاش ها بوده باشد.
اعمال نفوذ آمریکا بر عراق 
در این چارچوب یکی از موانع اصلی، ترکیب جریان‌های قومی، سیاسی و مذهبی در داخل حاکمیت است که هر کدام به نوعی انگیزه‌ها و رویکردهای خارجی خاص خود را دارند؛ یکی گرایش عربی، گروهی گرایش به اسرائیل و آمریکا و قدرت های غربی و گروهی نیز به دیگر همسایه ها !بنابراین، تعامل و کنش با جریان ها و تحولات خارجی، هربار باید به نوعی در روند سیاسی عراق متعادل شود.
هیچ گروهی باوجود وابستگی ها و گرایش ها قادر نیست تمامی منویاتش را در بحث روابط خارجی بخصوص منطقه ای، به کرسی بنشاند. اما در کنار تمامی اینها، اعمال نفوذ سیاسی و امنیتی آمریکا بر حوزه تصمیم گیری در عراق، به وضعیت تعلیق در این کشور بیشتر دامن زده است، به طوری که:
۱. همین وضعیت باعث شده است به دلیل روابط نزدیک اقلیم کردستان عراق با آنکارا، ترکیه نیروهایش را از «بعشیقه» در شمال عراق برای سال های متمادی خارج نکند؛ تاجایی که حتی شکایت عراق در شورای امنیت سازمان ملل هم تاثیری نداشته است.
۲. همین وضعیت، تلاش های بغداد را برای متقاعد کردن ریاض جهت جلوگیری از مداخلات درعراق و حتی گسیل هزاران تروریست انتحاری به عراق که هنوز صدها تن از آنان در زندان های این کشور نگهداری می شوند، ناکام گذاشت. هرچند بغداد امید زیادی دارد که با توسعه و گسترش همکاری‌های اقتصادی، بتواند زاویه حکومت سعودی با حاکمیت جدید عراق را کم کند، اما هنوز آنچه مطلوب است، محقق نشده است. سعودی‌ها همچنان علاقمندند در امور داخلی عراق دخالت داشته باشند که نمونه اش، دشمنی باحشدالشعبی است؛ نیرویی که از نظر قانونی زیر نظر فرمانده کل نیروهای مسلح عراق قرار دارند. نمونه بارزتر، حمله مشترک عربستان و آمریکا در بامداد چهارشنبه هفته گذشته به پایگاه های این نیرو در استان های کربلا و نینوا، آن هم در میانه برگزاری مراسم اربعین در این کشور بوده است.
۳. تحت همین شرایط است که ماموران اوکراینی به داخل عراق نفوذ کرده اند و در عراق دست به عملیات تخریبی می‌زنند. افشاگری مشاور امنیت ملی عراق درباره دستگیری اعضای هسته های فعال اوکراینی حمله کننده به تاسیسات عراق، بمب خبری چند روز قبل در عراق بود.
۴.  دولت عراق برای خروج از این وضعیت تعلیق، تلاش دارد در کاهش تنش‌ها میان ایران و آمریکا گامی بردارد، به طوری که علی الزیدی نخست وزیر جدید در جریان سفر اخیرش به واشنگتن بر این موضوع تاکید کرد، حال آنکه شرایط بغداد برای ایفای این نقش چندان مساعد نیست؛ زیرا در حالی که الزیدی هدف و نیت حکومت عراق را فاش می گوید، از آن سو ایرانی ها مجبور می شوند به خاک این کشور در شمال یعنی کردستان عراق حمله کنند؛ جایی که چندین حزب منحله شبه نظامی مانند دموکرات، کومله و پژاک با حمایت اسرائیلی‌ها و آمریکایی ها از همانجا خاک ایران را تهدید می کنند و بغداد اشراف چندانی بر این نقطه از خاکش ندارد.
عراق در دوراهی روابط با ایران و آمریکا
عراق در حالی که می خواهد روابطش را با آمریکا همچنان حفظ کند، اما به خاطر افکار عمومی، یک تشییع چند میلیونی برای رهبر شهید ایران در نجف و کربلا برگزارشد و اکثر مقام های عالی این کشور، حتی خود نخست وزیر هم در این مراسم شرکت کردند. 
موضوع روابط با آمریکا هم به مثابه استخوانی در گلوست؛ آمریکا اساسا عراق را یک استان فراسرزمینی تلقی می کند و هنوز فرماندهان نظامی اش سرزده و بدون هماهنگی برای سرکشی نیروهایشان در پایگاه های نظامی مستقر در عراق، به این کشور تردد دارند و مهمتر آنکه آمریکایی ها بر قراردادها و مبادلات پولی و مالی، از حوزه نفت تا امور بانکی اعمال نفوذ می کنند. با اینکه عراقی ها تلاش دارند خط های لوله سنتی نفت از طریق سوریه، ترکیه و بندر عقبه را راه اندازی و فعال کنند و زیان های ناشی از بسته بودن تنگه هرمز را کاهش دهند، اما همواره با موانعی روبرو می شوند.
 از یک طرف تمامی تمرکزشان بر بالابردن سطح روابط با لبنان، سوریه و ترکیه است و از طرف دیگر در هر تعاملی باید ملاحظات داخلی را نیز در نظر بگیرند؛ چنانکه اخیرا دولت عراق مجبور شد در خصوص مداخله دمشق در امور لبنان  و مشخصا علیه حزب الله، به طور جدی وارد شود و  به سوریه هشدار دهد. 
روزنامه لبنانی الأخبار ۲۷ تیرماه فاش کرد، این پیام بغداد در شرایطی به دمشق منتقل شد که فشارهای آمریکا و عربستان برای کشاندن سوریه به تقابل با حزب‌الله افزایش یافته است؛اما دولت عراق به رهبران سوریه اعلام کرده‌است هرگونه دخالت در عرصه لبنان، پیامدهای مستقیمی برای خود سوریه خواهد داشت و در صورتی که شیعیان لبنان یا حزب‌الله از خاک سوریه هدف قرار گیرند، گروه‌های مقاومت عراق در برابر آن سکوت نخواهند کرد.
وزن سنگین گروه های مقاومت  
اگرچه شاید انتساب این هشدارها به دولت عراق کمی دشوار باشد، اما صحت آن هم چندان قابل انکار نیست، چراکه بخش بزرگی از کرسی های پارلمان عراق در اختیار گروه‌های مقاومت است و این گروه ها وزن نسبتا بالایی در امورسیاسی عراق دارند. به علاوه دولت عراق هم خوب می داند که کنترل غلیان احساسات میلیون ها شیعه این کشور، در صورت ورود سوریه به لبنان و آغاز یک جنگ داخلی علیه حزب الله و در واقع شیعیان، کار ساده ای نیست. عامل دیگری که اجازه نداده عراقی‌ها آنگونه که می‌گویند، بتوانند از منازعات منطقه دور بمانند، نقض استقلال این کشور است؛ وضعیتی که با سنگ اندازی و دخالت های آمریکا هرم تصمیم سازی تا تصمیم‌گیری در عراق را منفعل کرده است؛ به طوری که بغداد در جریان جنگ اخیر در خلیج فارس میان ایران با آمریکا و متحدانش، همواره سعی داشت خارج از زمین بازی باشد، در حالی که نه بر آسمان کشورش کنترل داشت و نه نظارت کافی بر کردستان عراق و تحولات خطرناک در آن منطقه. این شرایط باعث می شود تمامی تلاش‌های عراق بی نتیجه بماند.
 نزار آمیدی رئیس جمهوری عراق چند روز قبل در همایشی در بغداد گفت هیچ امنیت و ثباتی در منطقه بدون امنیت و ثبات عراق محقق نخواهد شد. همزمان قاسم الاعرجی مشاور امنیت ملی دولت شیاع السودانی، صباح النعمان سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح عراق و علی الزیدی نخست وزیر جدید، همانند پیشینیان خود بر اینکه «عراق اجازه نخواهد داد خاک این کشور مبداء هیچ حمله‌ای علیه کشورهای برادر و دوست باشد» تاکید کرده اند. اما سئوال این است آیا این هشدارها و انذارها که می توان آن را نوعی حرکت بر لبه تیغ بی طرفی فعال تلقی کرد، کارساز بوده است؟