دکتر ابوذر ابراهیمی ترکمان

 مشورت در امور سیاسی و استفاده از تجربیات انباشته شده خرد جمعی می‌تواند به مثابه نوری در مسیر گذر از بحران‌ها عمل کند. اهمیت مشورت، شنیدن سخنان دیگران و راهکارهای اجرایی برای دریافت بهترین مشورت موضوع این نوشتار است.
یکم:
مشورت در لغت به معنی استخراج عسل از کندو، نشان دادن چیزی ارزشمند اما پوشیده و پنهان است. و در اصطلاح استخراج رای و نظر در هر امری است۱ در کنار همه مزیت‌هایی که مشورت کردن دارد، یک مزیتِ آن، بسیار مهم است و آن اینکه در مشورت، اندیشۀ آزاد از امیال، به کمک یک عقلِ گرفتار می‌آید. وقتی کسی نسبت به موضوعی مشورت می‌کند عموماً از پیش علاقه و میل و هوایی نسبت به آن موضوع دارد، مثلاً کسی که قصد خرید اتومبیل خاصی را دارد، از پیش، تمایلی نسبت به آن اتومبیل پیدا کرده است، وقتی با کسی که اندیشه او از هوا و میل و توجه به آن اتومبیل آزاد است، مشورت می‌کند، او می‌تواند به مشورت کننده که اندیشه‌اش از پیش گرفتار میل و هواست، کمک کند، زیرا دید و درکِ آزادتری دارد. چه آنکه عوامل تخریب کنندۀ بینش و ادراک در او رسوخ نکرده است. این مزیت در کنار به دست آوردن رایگانِ اندیشۀ مشورت شونده و مشارکت در اندیشۀ وی۲، به مشورت ارزشی بی جایگزین بخشیده است. امام علی(ع) حتی مشورت با دشمن را نیز در جهت درک مقاصد شوم دشمن، مفید می‌داند۳ و مشورت با دشمن دانا را برتر از مشورت با دوست جاهل می‌داند.۴ مولانا در باره مشورت با دشمنی که می‌گوید با من که دشمنت هستم مشورت مکن از زبان مشورت کننده می‌گوید:
گفت می‌دانم ترا ای بوالحسن
که توی دیرینه دشمن‌دار من
لیک مرد عاقلی و معنوی
عقل تو نگذاردت که کژ روی۵
مشورت بسان چشم برای هدایت مشورت کننده است و می تواند او را راهبری کند.۶
دوم: 
شنیدن لازمۀ مشورت کردن است. فردوسی از میان سه پاسبان وجودی انسان که چشم و گوش و زبان است به گوش و شنیدن توجه ویژه‌ای دارد.
سه پاسِ تو چَشم اَست و گوش وُ زَبان
کَز این سه رَسَد نیک و بَد بی‌گَمان۷
فردوسی معنقد است که باید سخن را ابتدا درست شنید (سخن را بباید شنیدن درست) و سپس سخنان صحیح را پذیرفت:
بباید شنیدن سخنهای راست
استادی می‌گفت وقتی کودکی با علامه طباطبایی(ره) صحبت می‌کرد، ایشان با تمام وجود توجه می‌کرد یک بار از ایشان سوال کردم که حیف نیست شما با چنین توجه تمامی وقتتان را برای کودک می‌گذارید؟ مرحوم علامه پاسخ داد: از کجا معلوم که  این کودک از جانب خداوند مامور نبوده باشد تا با کلمه‌ای مرا هدایت کند و خداوند اراده نکرده باشد که کلمه هدایت مرا از زبان این کودک به من برساند؟  
فرصتی به خاموشی دادن و شنیدن سخنانِ دیگران، می‌تواند در جمع آوردن زیباترین اندیشۀ هم میهنان و کارسازترین نظراتشان، کمک کند و تصمیم سازان را از نظرات آنان بهره‌مند سازد.
کثرت و تفرقه در عالم گفتار بود
که جهانی همه یک تن شود از خاموشی۸
تعبیۀ دوگوش بی حفاظ در دو سوی سر در وجود ما و یک زبان پنهان شده در پس لب (نرم افزار) و دندان (سخت افزار) به این معنی است که شنیدن از هرسو لازم است تا یستمعون القول تحقق یابد برای آنکه احسن انتخاب شود و گفتن جز رودررو آنهم پس از عبور از دوحفاظ نشاید.
سوم: 
نسل کنونی، نسل تجربه‌های انباشته شده است. هیچ نسلی مانند نسل امروز، تا به این میزان تجربه را دریافت نکرده است. از انقلاب اسلامی ایران گرفته تا جنگ تحمیلی، از حمله شوروی به افغانستان گرفته تا حمله آمریکا به عراق، از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی گرفته تا فروپاشی یوگسلاوی، از حمله عراق به کویت گرفته تا حمله داعش به عراق، از یازده سپتامبر گرفته تا هفتم اکتبر و ده‌ها تجربه دیگر. این تجارب می‌توانند پشتوانه محکمی برای تصمیم‌گیری‌های مناسب باشند. پس مشکل کجاست؟
تبدیل نتیجه مشورت به تصمیم سازی و تصمیم‌گیری، گاه با مشکلاتی روبرو است که می‌توان ساختار هوشمندانه‌ای برای چنین تبدیلی ایجاد کرد.البته این مهم منوط به آن است که مشورت پیش از تصمیم سازی و یا حین تصمیم سازی باشد نه پس از تصمیم‌گیری. و همچنین موقوف بر آن است که تجربه‌های انباشته و جواب دادۀ خود را نیز برای بکاربستن در تصمیمات آتی در نظر بگیریم. 
رهبر شهید(ره) مشورت سیاسی را از سنن طبیعی و معمولی رفتارهای جمعی برشمرده و رعایت آن را لازم می‌دانستند: چیزهایی هست که جزو سُنن طبیعی و معمولی رفتارهای جمعی است؛ اینها باید رعایت بشود؛ یکی‌اش همین است که مشورت کنیم، فکر کنیم، حقوق افراد گوناگون را در نظر بگیریم و البتّه فَاِذا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَی الله‌ هم دنبالش هست که باید آن را هم انجام بدهیم.۹
چهارم:
اهمیت انتقال نتایج مشورت به درگاه‌های تصمیم سازی و تصمیم‌گیری و سپس عزم جزم بر رعایت واجرای آن، از ضروریات حکمرانی است.
راهکارهایی را می‌توان پیشنهاد کرد.
۱ـ می‌توان بستری در فضای مجازی تعبیه کرد تا موضوعات مورد نیاز برای مشورت به خردِ جمعی مردم ارائه شود تا مردم و دلسوزان بتوانند مشاوره دهند البته این مهم، نیازمندِ دقت در استخراج صحیح و کاربردی نظرات و ایجاد سازوکارهای تبدیل آنها به تصمیم است. 
۲ـ تشکیل اتاق‌های فکر و اندیشه ورزی از مواردی است که در هر دستگاهی امکان ایجاد دارد. به عنوان مثال اگر در هر دستگاه اجرایی بتوان اتاق فکری تشکیل داد و مجموع مدیران باتجربه پیشین و پیشکسوتان اندیشه ورز را در این اتاق عضو کرد به مثابۀ آن است که صاحبان چهل و هفت سال تجربه مدیریتی در آن دستگاه گرد هم آمده‌اند و ثروت ملی این مرزو بوم در اندیشه تخصصی مربوط به آن دستگاه هستند. طبیعی است تصمیم با مدیر کنونی است که مسئولیت را بر دوش دارد اما توان فکری و اندیشۀ پیشینیان نیز مورد توجه قرار گرفته در مسیر صحیحی از آن استفاده می‌شود.
۳ـ بین نظر خواهی و ارائه راه حل باید تفکیک قائل شد. در نظر خواهی شما موضوعی را از پیش در نظر گرفته اید و از دیگران می‌خواهید تا بگویند این امر خوب یا بد است. اما در ارائه راه حل، جمعی را به یاری می‌طلبیم تا راه حلی کم هزینه وپرفائده برای معضل مورد نظر، ارائه کند. درست مانند جمع سپاری۱۰. این راه هم ممکن و هم مفید است.
 ۱. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص ۴۷۰ ذیل ماده شور
۲. آمدی، غرر الحکم و درر الکلم  ؛ جلد۱  ؛ صفحه۶۲۸  :حدیث از امیر المومنین حضرت علی (ع): مَنْ شَاوَرَ اَلرِّجَالَ شَارَکَهَا فِی عُقُولِهَا
۳. همان؛ ص۴۴۲ :  اِستَشِرْ أعداءَکَ تَعرِفْ مِن رَأیِهِم مِقدارَ عَداوَتِهِم و مَواضِعَ مَقاصِدِهِم
۴. همان: استشر عدوک العاقل ، إحذر رأی صدیقک الجاهل
۵. مولانا؛ مثنوی؛ دفتر چهارم؛بخش ۷۵
۶. امام علی (ع) الاستشارة عین الهدایة؛ مشورت، چشم هدایت است؛نهج‌البلاغه، ص۶۷۴، حکمت۲۱۱
۷. فردوسی؛ شاهنامه؛ آغاز کتاب؛ بخش۲؛ ستایش خرد
۸. صایب تبریزی؛ دیوان اشعار؛ غزلیات؛غزل ۶۸۲۵
۹. بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت ۰۷/۰۶/۱۳۹۷
۱۰ Crowdsourcing جمع سپاری به معنی مشارکت دادن جمع در حل مساله