روزنامه فرهیختگان نوشت: «کارهای انجامدادنی: خرید ۵ تا ۱۰ میلیارد دلار، ین ژاپن». این تصویری بود که یکی از عکاسان در جلسه کابینه دولت ترامپ در کمپ دیوید، از روی دفترچه یادداشت اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا گرفت و در رسانهها منتشر کرد. چند روز بعد مشخص شد این فقط یک یادداشت شخصی نبوده و آمریکا واقعاً در عملیات حمایت از ین با ژاپن همکاری کرده است؛ همکاریای که به ادعای رسانههای آمریکا نخستین همکاری از زمان بحران آسیایی ۱۹۹۸ است.
گرچه افت اخیر ارزش ین در برابر دلار اتفاقی نبود که با جنگ ایران شروع شود، اما به اعتقاد کارشناسان اقتصادی جنگ ایران در تشدید این روند نقش مهمی داشته است. به عبارتی، ضعف اخیر ین ژاپن در برابر دلار، نتیجه یک روند بلندمدت است که ریشه آن به تفاوت سیاستهای پولی آمریکا و ژاپن بازمیگردد و جنگ ایران و تحولات بازار انرژی تنها یکی از عوامل تشدیدکننده این روند بوده است. ماجرا ازاینقرار است که از سال ۲۰۲۲، افزایش شدید نرخ بهره توسط فدرالرزرو آمریکا برای مهار تورم، فاصله بازدهی میان داراییهای دلاری و ینی را افزایش داد. در مقابل، بانک مرکزی ژاپن سالها سیاست پولی انبساطی را حفظ و با احتیاط به سمت افزایش نرخ بهره حرکت کرده است. نتیجه این شکاف، افزایش تقاضا برای دلار و فشار مستمر بر ین بود.
در کنار اختلاف نرخ بهره، ساختار اقتصادی ژاپن نز آسیبپذیری ین را افزایش داده است. بدهی عمومی بسیار بالا، محدودیت بانک مرکزی در افزایش سریع نرخ بهره و وابستگی شدید به واردات انرژی، از عوامل فشار بر پول ملی ژاپن محسوب میشوند. با آغاز جنگ ایران و افزایش نگرانیها درباره بازار انرژی، فشار بر ین بیشتر شد. ژاپن که بخش عمده نفت موردنیاز خود را وارد میکند، در برابر افزایش قیمت انرژی آسیبپذیر است. رشد هزینه واردات باعث افزایش تقاضا برای دلار و تضعیف بیشتر ین شد. بنابراین میتوان جنگ ایران را یک شتابدهنده برای تضعیف ین دانست.
سقوط ارزش ین به پایینترین مقدار ۴۰ سال اخیر
سقوط ارزش ین در برابر دلار به پایینترین حد خود در چهار دهه گذشته، معاملهگران را به دنبال یافتن مسیر بعدی ژاپن برای این ارز در هالهای از ابهام فرو برده است. پس از آنکه نرخ برابری دلار - ین در آخرین روزهای ماه ژوئیه از مرز ۱۶۲ ین عبور کرد، استراتژیستها به طور فزایندهای به نرخ ۱۶۳ ین و بالاتر بهعنوان سطوح بعدی- که باید در نظر گرفته شوند- اشاره و استدلال کردند وزارت دارایی ژاپن ممکن است ارز ضعیفتری نسبت به دوران مداخله خود در سال ۲۰۲۴ را تحمل کند. آنها گفتند حرکت به سمت آستانههای جدید ممکن است به دلیل موقعیت بازار و افزایش حقوق و دستمزد ایالات متحده در این هفته سریعتر باشد. این امر نشاندهنده تغییر طرز فکر در میان معاملهگران است که ناشی از نگرانیهایی مبنی بر این است که دولت میتوانست با اظهاراتی که هدفشان پایین آوردن ین از ضعیفترین سطح خود از سال ۱۹۸۶ بود، سختتر عمل کند. در معنایی وسیعتر، کاهش تاریخی نرخهای بهره بانک ژاپن نیز برای معکوس کردن روند نزولی فزاینده این ارز، بسیار تدریجی تلقی میشود. رینتو مارویاما، استراتژیست ارشد ارز و نرخ بهره در مصاحبه با ژاپنتایمز گفت: «سطح بعدی که باید در نظر داشت ۱۶۳ است.» او گفت نگرانیهای مربوط به مداخله به قویتر ماندن ین نسبت به آنچه در غیر این صورت پس از آخرین جلسه فدرال رزرو ایالات متحده میبود، کمک کرده است.
بزرگترین مداخله تاریخ ژاپن
بر اساس دادههای منتشرشده از سوی رسانهها، ژاپن از ۲۸ آوریل تا ۲۷ مه، پس از آنکه ارزش ین برای اولینبار از ۱۶۰ ین در برابر هر دلار گذشت، ۱۱.۷ تریلیون ین (۷۳.۵ میلیارد دلار) برای دفاع از واحد پول خود هزینه کرد که رکوردی بیسابقه بود. طبق دادههای وزارت دارایی، این مداخله احتمالاً باعث شد ژاپن از اوراق بهادار خارجی خود، از جمله اوراق خزانهداری ایالات متحده استفاده کند. با این حال مانند اقدامات مداخلهای در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۴، این امر تنها تسکین موقتی ایجاد کرد و سپس ین روند کاهش ارزش گستردهتر خود را از سر گرفت. رویترز دراینخصوص نوشت مقامات ژاپنی از ۲۸ آوریل تا ۲۷ مه حدود ۱۱.۷ تریلیون ین (۷۳.۵ میلیارد دلار) برای مداخله در بازار ارز و حمایت از ین هزینه کردند، اما این اقدام تنها تأثیر محدودی داشت؛ زیرا ارزش ین همچنان در نزدیکی همان سطوحی قرار دارد که باعث شد توکیو وارد بازار شود. دادههای بانک مرکزی ژاپن نیز نشان میدهد این کشور در جدیدترین اقدام خود با هدف تقویت ارزش ین، ممکن است تا ۳۶.۶ میلیارد دلار برای خرید ین هزینه کرده باشد. این رقم، کل مبلغ صرف شده برای دو مداخله ارزی این کشور در سال جاری را به حدود ۱۱۰ میلیارد دلار میرساند. یوجین اشتین، رئیس محصولات ساختاریافته مانی کورپ آمریکای شمالی گفت: «من بارها اشاره کردهام گام بعدی این است که وزارت خزانهداری ایالات متحده وارد عمل شود.» اسکات بسنت مدتی پیش به این موضوع اشاره کرد که آنها از ژاپن حمایت خواهند کرد.
چرا آمریکا ین خرید؟
انتشار دستنوشته وزیر خزانهداری آمریکا از تلاش آنها برای حمایت از ین ژاپن این سؤال را مطرح میکند که چرا سرنوشت اقتصاد ژاپن برای آمریکا مهم است؟ در پاسخ باید گفت ژاپن سه ویژگی مهم برای آمریکا دارد؛ ۱- بزرگترین طلبکار خارجی آمریکاست و اگر ژاپن بخواهد مقدار زیادی از اوراق خزانه آمریکای خود را بفروشد، عرضه اوراق در بازار بالا میرود؛ قیمت اوراق کاهش مییابد؛ بازده اوراق (Yield) افزایش پیدا میکند. افزایش بازده اوراق خزانه یعنی هزینه استقراض دولت آمریکا بالا میرود؛ نرخ وام مسکن و شرکتها افزایش مییابد و فشار روی بازارهای مالی بیشتر میشود. بر اساس گزارشهای رسمی وزارت خزانهداری آمریکا، ژاپن در حال حاضر بزرگترین دارنده خارجی اوراق خزانهداری آمریکاست. این کشور با دردستداشتن بیش از ۱.۱ هزار میلیارد دلار اوراق خزانهداری آمریکا و سهم ۱۲.۲ درصدی، بالاترین سهم را از مالکیت اوراق خزانه ایالات متحده را دارد. پس از این کشور، انگلیس با سهم ۱۰ درصدی و چین و بلژیک با سهم ۷ و ۵ درصدی در رتبههای بعدی قرار دارند. صندوقهای سرمایهگذاری جزایر کیمن (Cayman) با سهم ۵ درصدی و لوکزامبورک و کانادا نیز با سهم ۴.۷ درصدی پس از آن قرار دارند.
سهم ۱۲.۲ درصدی ژاپن از اوراق خزانه آمریکا درحالی است که برای مثال سهم عربستان و امارات به ترتیب ۱.۵ و ۱.۳ درصد است. اما اهمیت ژاپن برای آمریکا فقط این مورد نیست. ۲- ژاپن به دلیل بحران ین ممکن است مجبور به فروش دارایی خارجی شود. وقتی ین سقوط میکند، دولت ژاپن برای خرید ین باید منابع دلاری تأمین کند. منابع اصلی ذخایر ارزی ژاپن شامل دلار، اوراق خزانه آمریکا و سایر داراییهای خارجی است. ۳- ژاپن متحد مالی آمریکاست. برخلاف چین که رابطه ژئوپلیتیک پیچیدهای با آمریکا دارد، ژاپن یک متحد نزدیک واشنگتن است، بنابراین فروش گسترده اوراق آمریکا از سوی ژاپن یک تصمیم بسیار بزرگ سیاسی و اقتصادی محسوب میشود. به همین دلیل وقتی آمریکا در بحران ین وارد بازار شد، برخی تحلیلگران گفتهاند واشنگتن فقط از ین دفاع نمیکند؛ بلکه از ثبات بازار اوراق خزانه آمریکا هم محافظت میکند.
ارتباط جنگ ایران با سقوط ین
انتشار گزارش بازار کار آمریکا در ماه ژوئیه، معادلات بازار ارز را تغییر داد و بار دیگر نگاه سرمایهگذاران را به مسیر آینده سیاست پولی فدرال رزرو معطوف کرد. کاهش اشتغال در بزرگترین اقتصاد جهان، در شرایطی رخ داد که بازار انتظار ادامه رشد اشتغال را داشت و همین موضوع احتمال کاهش نرخ بهره آمریکا را تقویت کرد؛ عاملی که میتواند فشار بر ین ژاپن را کاهش دهد. بر اساس گزارش وزارت کار آمریکا، اشتغال غیرکشاورزی این کشور در ماه ژوئیه ۲۳ هزار نفر کاهش یافت؛ درحالیکه پیشبینی بازار افزایش حدود ۸۳ هزار شغل بود. علاوه بر آن، بازنگری دادههای ماههای گذشته نشان داد روند ایجاد اشتغال ضعیفتر از برآوردهای قبلی بوده است. این دادهها تصویری از ورود بازار کار آمریکا به مرحله سرد شدن ارائه میدهند. در واقع، روند به این شکل است که فدرال رزرو برای تصمیمگیری در خصوص کاهش یا افزایش نرخ بهره به دو متغیر تورم و اشتغال نگاه میکند، یعنی سیاست پولی آمریکا بر اساس یک دوگانه تنظیم میشود؛ بنابراین وقتی بازار کار شروع به ضعف میکند، فدرال رزرو میترسد داروی ضدتورم بیش از حد مصرف شود.
در این شرایط معاملهگران احتمال میدهند فدرال رزرو هرچه زودتر نرخ بهره را کاهش دهد. بازده اوراق خزانه پایین بیاید و دلار کمی تضعیف شود، اتفاقاتی که همگی برای ین ژاپن مثبت است. به شکل دیگری اگر این موضوع را توضیح دهیم، میتوان گفت طی دو سال گذشته، یکی از مهمترین عوامل تقویت دلار و تضعیف ین، شکاف بزرگ میان نرخ بهره آمریکا و ژاپن بوده است. نرخ بهره بالای آمریکا باعث شده سرمایهگذاران برای کسب بازده بیشتر، داراییهای دلاری را به ین ترجیح دهند. اما اکنون گزارش ضعیف اشتغال این احتمال را افزایش داده که فدرال رزرو برای جلوگیری از آسیب بیشتر به اقتصاد، مسیر کاهش نرخ بهره را آغاز کند. کاهش نرخ بهره آمریکا به معنای کاهش جذابیت داراییهای دلاری و در نتیجه کاهش فشار فروش بر ین خواهد بود. درنهایت باید توجه داشت مشکل ژاپن فقط جذابیت سرمایهگذاری در دلار و اختلاف نرخ بهره نیست. به اعتقاد کارشناسان، جنگ ایران و بحران خاورمیانه و افزایش قیمت انرژی نیز فشار مضاعفی بر اقتصاد ژاپن وارد کرده است. ژاپن تقریباً تمام نفت موردنیاز خود را وارد میکند و افزایش قیمت انرژی باعث بدتر شدن شرایط مبادلات تجاری این کشور شده است. افزایش هزینه واردات انرژی، تقاضا برای دلار را بالا میبرد و فشار بیشتری بر ین وارد میکند.
به همین دلایل، حتی اگر فدرال رزرو به سمت کاهش نرخ بهره حرکت کند، بازار همچنان تحولات انرژی و ژئوپلیتیک را زیر نظر خواهد داشت. در کنار این موضوع، بدهی دولت ژاپن که بیش از ۲۵۰ درصد تولید ناخالص داخلی است، محدودیت مهمی برای افزایش سریع نرخ بهره ایجاد میکند؛ زیرا افزایش هزینه استقراض میتواند فشار سنگینی بر بودجه دولت وارد کند؛ بنابراین هم خرید ین از سوی آمریکا و حمایت از اقتصاد ژاپن و هم فشار هزینههای انرژی بر ین ژاپن، هر دو تا حدود زیادی متأثر از جنگ ایران هستند.