به گزارش اطلاعات آنلاین به نقل از الجزیزه، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه، با اشاره به سخنان رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه، میگوید این کشور میخواهد پیمان دفاعی تازه تأسیس خود با پاکستان و عربستان سعودی را گسترش دهد تا کشورهای بیشتری را شامل شود. طبق گزارشی که روز شنبه منتشر شد، فیدان به خبرگزاری دولتی آناتولی گفت: «ما نباید محدود به سه کشور بمانیم. ما باید رشد کنیم و در صورت لزوم، کشورهای دیگر را نیز زیر این چتر بیاوریم.»
ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان روز جمعه توافقنامه بازدارندگی مشترک مکه را امضا کردند، توافقی که به گفته تحلیلگران میتواند گامی به سوی یک معماری امنیتی جدید در منطقه باشد. پس چه کسی میتواند در مرحله بعد به این پیمان بپیوندد و یک اتحاد گستردهتر برای امنیت منطقهای چه معنایی خواهد داشت؟
این پیمان چه کاری انجام میدهد؟
پیمان دفاعی مکه بر اساس توافق قبلی منعقد شده بین عربستان سعودی و پاکستان در یک سال پیش بنا شده است. مقامات منطقهای گفتهاند که این پیمان در نهایت میتواند گسترش یابد و کشورهای دیگر را نیز شامل شود و نقش آن را به عنوان مکانیسمی برای امنیت جمعی و بازدارندگی تقویت کند. ویژگی اصلی این پیمان، شرطی شبیه به ناتو است که بر اساس آن، حمله به هر یک از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی میشود، اگرچه جزئیات آن هنوز مشخص نشده است.
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، گفت که متحدان از طریق مشورت تصمیم خواهند گرفت که در صورت حمله، چه میزان، شکل و قالبی از حمایت را درخواست کنند، اما تا زمانی که به یک کشور عضو حمله نشود، هیچ کشوری تهدید محسوب نمیشود.
مقامات ترکیه و عربستان سعودی تأکید کردهاند که این پیمان قرار نیست جایگزین هیچ اتحاد یا روابط استراتژیک دیگری شود، در حالی که ترکیه، که عضو ناتو است، گفته است که این توافق هیچ کشوری، از جمله ایران را هدف قرار نمیدهد.
کدام کشورها میتوانند در مرحله بعدی به آن بپیوندند؟
مصر تنها کشوری است که عضویت بالقوه آن توسط یکی از مقامات یکی از کشورهای امضاکننده پیمان به طور علنی مطرح شده است. فیدان مصر را به عنوان یک «شریک طبیعی» توصیف کرد و گفت که انتظار دارد قاهره پس از حل «مسائل فنی» رسماً به آن بپیوندد. فیدان گفت: «من معتقدم که در مرحله بعدی، مصر نیز در میان ما در این اتحاد خواهد بود.» «ما همین الان هم طوری با یکدیگر رفتار میکنیم که انگار اعضای اتحاد هستیم.»
علی بکیر، استاد روابط بینالملل، امنیت و دفاع در دانشگاه قطر، گفت که عضویت مصر در این پیمان در صورت تحقق، «وزن سیاسی، نفوذ منطقهای و اثربخشی عملیاتی آن را به طور قابل توجهی افزایش میدهد».
چه عواملی ممکن است مانع عضویت مصر شوند؟
مصر در حال حاضر روابط کاری محکمی با عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه دارد و با آنها عضو گروهی به نام R4 است که در مورد مسائل منطقهای مشورت میکند. مصر همچنین اخیراً روابط نظامی قویتری با ترکیه برقرار کرده است، علیرغم تنشهای قبلی بر سر سرنگونی محمد مرسی، رئیس جمهور مصر در سال ۲۰۱۳ توسط ارتش مصر، درگیری در لیبی و کشف میدانهای گازی در مدیترانه شرقی.
اما تحلیلگران میگویند قاهره ممکن است نسبت به تعهدات نظامی بالقوهای که میتواند با یک پیمان دفاعی الزامآور با کشورهایی که منافعشان همیشه با منافع آن همسو نیست و همچنین پیامدهای آن برای پیمانهای صلح موجودش، محتاط باشد.
کریم الجندی، عضو وابسته برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای چاتهام هاوس، به الجزیره گفت: «مصر تنها در صورتی میتواند به این پیمان بپیوندد که متن آن از روابط کمکیاش با واشنگتن محافظت کند، اتحادهای موجود و معاهدات صلح را تضعیف نکند و آزادی خود را برای تصمیمگیری در مورد زمان و مکان جنگ حفظ کند.»
الجندی گفت: «اگر این پیمان در چارچوبی سیاسی با فضایی برای تنظیم هر واکنش باقی بماند، قاهره میتواند با آن کنار بیاید و در نهایت ممکن است آن را امضا کند. اگر به تعهدی تبدیل شود که میتواند نیروهای مصری را به جنگ شخص دیگری بکشاند، احتمالاً پاسخ منفی خواهد بود.»
الجندی افزود: «مسائل فنی که مانع مصر میشوند، میتوانند هم «حقوقی و هم عملیاتی» باشند. وی گفت: «از نظر حقوقی، مصر باید دقیقاً بداند که متعهد به دفاع از چه چیزی است و تضمینهایی میخواهد تا امضا هرگز به عنوان تعهدی علیه اسرائیل یا جانبداری از آنکارا در لیبی و مدیترانه شرقی تلقی نشود.»
از نظر بکر، تصمیم قاهره به این بستگی دارد که چگونه مزایای عضویت را در برابر پیچیدگیهای دیپلماتیک میسنجد. او گفت تصمیم مصر در مورد پیوستن به این پیمان به میزان «ارزش استراتژیک» که معتقد است این پیمان به همراه دارد و همچنین توانایی آن در «مدیریت روابط با کشورهایی که منافعشان» با این اتحاد در تضاد یا حتی «به طور فعال مخالف» است، بستگی دارد.
احمد عبودوه، پژوهشگر همکار برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای چاتهام هاوس، به الجزیره گفت که اگرچه مصر به طور گسترده نگرانیهای امنیتی پیمان سه جانبه را پذیرفته است، اما «درک تهدید زیربنایی آن را ندارد» و ممکن است در برابر «تعهدات امنیتی» مقاومت کند.
عبودوه گفت: «ترجیح قاهره این است که بخشی از ترتیبات امنیتی منطقهای همپوشانی باشد که دامنه محدودی دارند و مرتبط با موضوع هستند... به جای اینکه درگیر تعهدات دفاعی با خطرات/هزینههای بالا شود.» او افزود که مصر ممکن است در آینده همچنان به این پیمان بپیوندد، اما این یک «تصمیم پیچیده» خواهد بود.
کدام کشورهای دیگر میتوانند بپیوندند؟
چندین مقام رسمی پیشنهاد دادهاند که سایر کشورهای خلیج فارس نیز در نهایت میتوانند به این اتحاد بپیوندند. شیخ حمد بن جاسم آل ثانی، نخست وزیر سابق قطر، در پستی در X ابراز امیدواری کرد که همه اعضای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) «ابتکار عمل را برای پیوستن به» این پیمان به دست بگیرند. شورای همکاری خلیج فارس علاوه بر عربستان سعودی، شامل قطر، بحرین، کویت، عمان و امارات متحده عربی است.
فیدان همچنین در مورد پیوستن کشورهای منطقهای بیشتر به این اتحاد صحبت کرد و گفت برخی از کشورها، که او نامی از آنها نبرد، قبلاً ابراز علاقه کردهاند. فیدان گفت: «طبق دیدگاه رئیس جمهور ما، ما نباید محدود به سه کشور بمانیم. ما باید رشد کنیم و در صورت لزوم، همه کشورها را زیر این چتر بیاوریم.»
الگندی گفت، در میان کشورهای خلیج فارس، «نامهایی که باید ابتدا آنها را زیر نظر داشت، قطر و کویت هستند.» او گفت که هر دو کشور «به هر سه امضاکننده نزدیک هستند» و «قویترین انگیزه را برای خرید بیمه اضافی دارند» پس از اینکه در طول جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران و حمله اسرائیل به دوحه در ماه سپتامبر احساس «بیپناهی» کردند.
باکر نیز به طور مشابه قطر را به عنوان «طبیعیترین» کشور خلیج فارس برای انتخاب و کویت را دیگر نامزد احتمالی معرفی کرد. او همچنین گفت که آذربایجان، سوریه و اردن نیز میتوانند «نسبتاً سریع» به این پیمان بپیوندند.
الگندی در مورد تبدیل این پیمان به یک بلوک گستردهتر ابراز تردید کرد. او گفت: «به نظر میرسد این ائتلافی از کشورهای مایل باشد که به صورت موردی رشد خواهد کرد و بر اساس محاسبات ریسک هر پایتخت شکل میگیرد.»