مرتضی جوهری در اطلاعات آنلاین نوشت: سبلان، این کوهستان مرتفع و باشکوه، پس از دماوند مرتفع ترین و معروف ترین قلة آتشفشانی در ایران به شمار می رود که خاموش سر به فلک کشیده و از فراز شمال غربی سومین دژبان مرتفع ایران است. سبلان و دامنه های آن به قدری سرسبز و با طراوت است که اگر بگویند سبلان کوهی است که از بهشت به روی زمین فرود آمده باور کردن آن راحت است. وجود دریاچه ها، برکه های آب، انواع چشمه های جوشان زلال و خنک برای این کوه مقدس سرسبزی و نشاط را به ارمغان آورده است.

کوهستان سبلان یا ساوالان در استان اردبیل و شهرستان اردبیل قرار دارد. این کوهستان در ۳۵ کیلومتری غرب اردبیل، مرکز شهرستان واقع شده است. مرتفع ترین قله آن معروف به سلطان سبلان یا سلطان ساوالان با ۴۸۱۱ متر ارتفاع و همچنین قله هرم داغ با ۴۶۵۰ متر و کسری داغ با ارتفاع ۴۶۰۰ متر (گردنه یخچال آن ۴۱۰۰ متر) از مهم ترین ارتفاعات آن به شمار می روند. جهت کوهستان شمال شرقی ـ جنوب غربی و مختصات جغرافیایی آن به طول ۴۷ درجه و ۵۰ ثانیه و عرض ۳۸ درجه و ۱۶ ثانیه است.

مساحت کوهستان سبلان حدود ۴۰۰۰ کیلومتر مربع است. ارتفاعات سبلان از گمش آباد واقع در شرق راه تبریز ـ اهر شروع می شود و به طول ۱۱۵ کیلومتر تا غرب شهر اردبیل از غرب به شرق امتداد یافته و دامنه های شمالی آن به دره قره سو و ابهرچای محدود می شوند.

 از نظر تقسیمات کشوری، دامنه های شمالی به شهرستان های مشکین شهر و ابهر و دامنه های جنوبی به شهرستان سراب و دامنه های شرقی به شهرستان اردبیل مشرف هستند. روستاهای فراوانی در دامنه های این کوهستان قرار گرفته اند.

اعتدال آب و هوا و رطوبت کافی در بخش مهمی از استان اردبیل از برکت وجود این کوهستان است. دریاچه زیبایی در قله این کوه (سلطان ساوالان) و در دهانه آتشفشانی آن وجود دارد که دریاچه سبلان نامیده می شود. این دریاچه بیش از شش ماه از سال یخبندان است. چشمه های آب گرم زیادی در دامنه های کوهستان سبلان واقع شده اند. ارتفاعات سبلان از شرق به کوه های طوالش و از غرب به ارتفاعات قوشه داغ و ارسباران (قره باغ) محدود است.

کوهستان سبلان به دلیل قرارگیری در مقابل دشت مغان و دره قره سو و جلگه آستارا از نظر استراتژی دارای اهمیت فوق العاده ای در برابر همسایگان شمال ایران است.

زمین شناسی

توده سبلان حاصل فعالیت آتشفشانی از نوع مرکزی است و مکانیسم فوران آن نیز شباهت به آتشفشان استرومبولی در ایتالیا دارد. فعالیت آتشفشانی سبلان روی پایه آتشفشانی ـ رسوبی ائوسن با ارتفاع متوسط ۲۷۰۰ متر صورت گرفته است. حاصل این فعالیت ها پیدایش چند ساختمان مخروطی است که در جهت غربی ـ شرقی به دنبال هم قرار گرفته اند.

سه مخروط مهم آن سلطان سبلان، سبلان کوچک و آغان داغ نام دارند. هر سه قله درون یک کالدرای بزرگ۱ به قطر حدود ۲۰ کیلومتر جای گرفته اند. آتشفشان سلطان سبلان به صورت فرورفتگی قیفی شکل است. در فصل تابستان و در نتیجه ذوب برف ها، دریاچه زیبایی در این فرورفتگی تشکیل می شود. گدازه های سبلان در چند مرحله بیرون ریخته و در مجموع سطحی معادل ۱۲۰۰ کیلومتر مربع را می پوشانند.

فعالیت اولیه سبلان مربوط به ائوسن بوده است، اما مخروط های کنونی آن ناشی از فعالیت های مراحل بعدی به ترتیب در پلیوسن و کواترنر هستند. کالدرای سبلان ظاهراً در مرحله دوم فعالیت در پلیوسن ایجاد شده است. در اثر گسل های متعدد، توده آتشفشانی سبلان قطعه قطعه شده و با جا به جایی قطعات شکسته در کنار یکدیگر، ابتدا کالدرای سبلان به وجود آمد و سپس با فعالیت های ماگمایی در دوره های جدیدتر، مخروط های کنونی ساخته شده اند. از عوارض جانبی فعالیت های ماگمایی، گسترش زیاد روانه های گلی در پایکوه های شمالی سبلان است. این روانه ها حاصل ترکیب خاکسترهای آتشفشانی با آب حاصل از ذوب یخ ها در دوره سرد است.

چشمه های شفابخش سرد و داغ

چشمه بیله درق ـ این چشمه آب معدنی سرد در سه کیلومتری شمال سرعین در دره ای در نقاط مختلف از زمین خارج می شود. دهکده سرعین خود در فاصله ۲۲ کیلومتری از جاده اردبیل به تبریز به فاصله ۱۰ کیلومتری شمال جاده واقع شده است. اطراف چشمه را رسوبات آبرفتی حاصل از تخریب و تجزیه سنگ های آذرین و سخت منطقه فرا گرفته است. منشأ این آب را با در نظر گرفتن ترکیب شیمیایی آن، زمین شناسی منطقه و مجاورت با قله آتشفشان سبلان می توان عمقی دانست. آب چشمه بیله دره از دسته آب های بیکربناته کلسیک سرد با PH اسیدی است. آب این چشمه شباهت به آب «چشمه کاشا ـ اویان» در فرانسه دارد که خواص درمانی آن به قرار زیر هستند:

• اثر روی کلیه ها، مصرف داخلی این نوع آب ها باعث ازدیاد ادرار و دفع مواد گوناگون از راه دستگاه ادراری می شود. پایین بودن میزان املاح موجود در آب باعث قدرت دفع بیشتر مواد زائد می شود.
• اثر روی دستگاه تغذیه ای و کبد، جذب این آب ها در دستگاه گوارش زیاد است و حرکات دودی روده ها را کم می کند. به مقدار کم مصرف این نوع آب ها صفراآور است و در طول دوره درمان با آن باعث کاهش بیلی روبین و سایر املاح صفراوی در خون می شود.
• اثر روی بافت ها، این گونه آب ها باعث تورم آرام بافت ها می شود و اثر داخلی آن تعویض آب درون سلولی و در نتیجه دفع مواد سمی است.

چشمه قوتورسویی ـ در فاصله ۶۰ کیلومتری جاده اردبیل به مشکین شهر جاده ای فرعی وجود دارد که پس از طی ۲۴ کیلومتر به قوتورسویی می رسد. دهانه های چشمه معدنی قوتورسو در دامنه شمالی کوه سبلان واقع شده اند. اطراف چشمه را رسوبات آبرفتی و تشکیلات آذرین فرا گرفته اند. رسوبات دهانه مظهر چشمه قوتورسویی دارای مقدار قابل توجهی گوگرد است که با شعله کبریت مشتعل می شوند. چنین به نظر می رسد که خروج این آب در رابطه با تظاهرات خارجی قله آتشفشانی سبلان باشد. آب چشمه قوتورسویی از دسته آب های سولفاته کلسیک و گوگردی خیلی گرم با   PHاسیدی است.

چشمه سرعین ـ چشمه های معدنی سرعین اردبیل به فاصله تقریبی ۳۰ کیلومتری غرب اردبیل و در جنوب قله سبلان از زمین خارج می شوند. بیشتر این دسته آب های گرم با آب دهی فراوان هستند و از آن ها به منظور استحمام استفاده می شود.

پوشش گیاهی

سبلان و دامنه های آن بسیار حاصلخیز و از نظر گیاهی بسیار متنوع است. از مهم ترین گیاهان این ناحیه می توان خانواده های نعنا، گل سرخ، زنبق ها، شب بو، آلاله ها و صدها گونه گیاهی دیگر را نام برد.

تنوع جانوری

ناحیه سبلان دارای زیستگاه های حیات وحش چون حاجیلو، هرم داغ، ساربانلار، جین دره سی و شیروان دره سی است. از پستانداران این ناحیه می توان قوچ و میش ارمنی، کل و بز، خرس قهوه ای، گراز و غیره؛ از پرندگان می توان کبک دری، انواع گنجشک سانان، جغد، دلیجه، عقاب طلایی و غیره را نام برد. از خزندگان سوسمارهایی از خانواده آگاماها، لاسرتاها و اسکینگ ها فراوان هستند. مارهایی چون مار چلیپر، از مارهای غیر سمی و افعی تکابی از مارهای سمی وجود دارند.

استوره ها و باورها

در قله سبلان دریاچه ای وجود دارد که می گویند هنگام آب شدن یخ ها، گرداب بزرگی در آن به وجود می آید که هر چه در دریاچه وجود داشته باشد را به عمق ناپیدای آن می کشاند. مردم روایتی دارند که درویشی عصایش در این گرداب می افتد و سال ها بعد آن را در کربلا در دست کسی می بیند. او می گوید که عصا را از آب فرات گرفته است. درویش نشانی مهر در زیر آن را می دهد و عصایش را می گیرد. این قصه به صورت های مختلف در سایر نقاط ایران درباره جریان آب های زیرمینی نیز وجود دارد.

روایتی دیگر در رابطه با این دریاچه وجود دارد که می گویند: "در ساحل این دریاچه حضرت سلیمان جام یاقوت بزرگی را با زنجیر بسته است. این جام را اگر خوب نگاه کرد در کف دریاچه می توان دید و اگر دلی پاک و اعتقادی کامل داشت جام به سطح آب می آید و می توان از آن آب زندگانی نوشید و کسانی که طمع در ربودن آن کنند را با خود به قعر دریاچه می کشاند."

همچنین می گویند: "روزی که برف های ساوالان آب شوند، قیامت در خواهد گرفت."

یکی از نشانه های تقدس سبلان سوگند به آن است. نام سبلان هنوز یکی از سوگندهای ساکنان اطراف کوه و عشایر کوچنده شاهسون به شمار می آید. سوگند را به عنوان «سلطان ساوالان» یاد می کنند، چرا که کوه بدین نام شناخته می شود. اهالی باور دارند که وقتی نام ساوالان برده شود، به ویژه وقتی به آن سوگند می خورند، مار از شکارش دست می کشد.

جاذبه های گردشگری

تمامی نقاط کوهستان سبلان دارای جاذبه های طبیعی و بی نظیر است. دریاچه ها، که معروف ترین آنها دریاچه سبلان در دهانه آتشفشانی آن قرار دارد و اطراف آن همیشه پوشیده از برف و یخ است و نیز وجود چشمه های آب معدنی و آب گرم فراوان که بیشتر آن ها در سرعین هستند، خواص درمانی بسیاری دارند. از دیگر جاذبه های گردشگری سبلان زیستگاه های حیات وحش و تالاب های آن هستند که چشم انداز خیره کننده ای دارند. عسل سبلان که مشهورترین عسل در ایران است و بالاخره جاذبه های ورزشی آن که فتح قله آن است که از زیباترین مسیرهای کوه نوردی در ایران به شمار می رود.

پیست اسکی الوارس یکی از مشهورترین پیست های اسکی در ایران محسوب می شود. دامنه های شمالی این کوه در فصل تابستان مراتع و پوشش گیاهی غنی و مناسب دارد و در بیشتر مواقع محل ییلاق عشایر منطقه دشت مغان (ایل سون) است.

دسترسی به قله

 از محل قوتورسویی مسیری بسیار آسان به علت شیب اندک وجود دارد که می توان ظرف ۱۰ ساعت قله سبلان را فتح کرد. از مسیر قوتورسویی (جبهه شمالی) از مشکین شهر، کوهنوردهای معمولی صعود تابستانه را از صبح تا ظهر می توانند به پایان برسانند. جبهه جنوبی مسیر سختی است که از صخره های بزرگ تشکیل شده است. برای برگشت از قله و به دلیل پیشگیری از راهپیمایی شبانه بهتر است قبل از ساعت ۳ بعد از ظهر همان مسیر جبهه شمالی را به طرف قوتورسویی جرکت کرده تا شب را در کمپ گذراند.