فیروزه شیخ ویسی

 گروه شهرستان‌ها: گزارش‌های شرکت آب منطقه‌ای استان گلستان از تشدید فشار بر منابع آب استان و ضرورت بازنگری در شیوه مصرف آب حکایت دارد؛ موضوعی که اصلاح الگوی کشت را به یکی از راهکارهای اصلی مدیریت منابع آب تبدیل کرده، اما فاصله میان سیاست‌گذاری‌های مدیریتی و واقعیت‌های معیشتی کشاورزان، اجرای این برنامه را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.
کشاورزی گلستان در نقطه‌ای قرار گرفته است که ادامه کشاورزی سنتی و مصرف زیاد آب، دیگر پاسخگوی شرایط جدید اقلیمی و منابع محدود نیست. در این میان، کاهش بارندگی‌های مؤثر، افت منابع آب زیرزمینی و افزایش فشار بر آب‌های سطحی و زیرزمینی، بازنگری در شیوه تولید و مدیریت مصرف آب را بیش از گذشته به یک ضرورت تبدیل کرده است.
اکنون اعمال «اصلاح الگوی کشت» به عنوان یکی از راهکارهای اصلی مدیریت منابع آب مطرح شده است، اما اجرای آن اما و اگر های فراوانی دارد؛ چرا که از یک سو، متولیان آب بر کنترل برداشت‌ها، جلوگیری از توسعه کشت‌های خارج از برنامه و ضرورت انطباق تولید با ظرفیت منابع آبی تأکید دارند و از سوی دیگر، بخش کشاورزی بر این باور است که الگوی کشت باید با واقعیت‌های اقلیمی، نیاز بازار و توان تولیدکنندگان هماهنگ باشد.
به باور کارشناسان، با وجود تدوین برنامه‌های مختلف برای اصلاح الگوی کشت، همچنان چالش‌هایی مانند عدم همکاری و مساعدت دستگاه های ذیربط در اجرای کشاورزی نوین، فاصله میان سیاست‌گذاری و اجرا و ضرورت مشارکت دادن کشاورزان در تصمیم‌ها پابرجاست.
به نظر می‌رسد آینده مدیریت آب در گلستان نه صرفاً با محدودیت‌های قانونی، بلکه با ترکیبی از فناوری، آموزش، اعتمادسازی و تغییر نگاه به آب به عنوان سرمایه‌ای بین‌نسلی رقم خواهد خورد.
تهدید منابع آب گلستان با کشت خارج از الگو
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان گلستان در گفتگو با خبرنگار اطلاعات با تأکید بر ضرورت مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی گفت: توسعه کشت خارج از الگوی مصوب، فشار مضاعفی بر منابع آب سطحی و زیرزمینی استان وارد می‌کند و اجرای دقیق الگوی کشت یکی از مهم‌ترین راهکارهای صیانت از منابع آبی گلستان است.
ایرج حیدریان اظهار داشت: مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی زمانی محقق می‌شود که سطح و نوع کشت متناسب با میزان آب قابل برنامه‌ریزی و ظرفیت منابع آبی استان تعیین و اجرا شود.
وی افزود: در الگوی کشت برای هر محصول سطح مشخصی تعیین شده است و افزایش سطح زیرکشت، به‌ویژه در محصولات آب‌بر خارج از برنامه، می‌تواند سبب افزایش برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی شود.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان با بیان این‌که برای کشت خارج از الگوی مصوب، محدودیت‌هایی در قانون پیش‌بینی شده است، افزود: کشاورزانی که خارج از الگوی کشت اقدام به تولید کنند، از برخی حمایت‌ها و خدمات دولتی مانند بیمه محصولات، خرید تضمینی و نهاده‌های یارانه‌ای بی‌بهره می‌مانند.
حیدریان ادامه داد: در کنار این محدودیت‌ها، مدیریت برداشت آب، کنترل چاه‌ها، پیشگیری از برداشت‌های غیرمجاز و مدیریت اختصاص آب هم باید با جدیت دنبال شود.
وی کنترل هوشمند برداشت از چاه‌های کشاورزی را از اقدامات مؤثر در حفاظت از منابع آب دانست و تصریح کرد: آموزش، فرهنگ‌سازی و همراهی بهره‌برداران نیز نقش مهمی در کاهش مصرف و اجرای موفق الگوی کشت دارد.
پژوهش‌های دانشگاهی از حالت مقاله‌محور خارج شود
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گلستان و دکترای منابع آب نیز در گفتگو با خبرنگار اطلاعات گفت: مدیریت منابع آب فقط به میزان آب در اختیار وابسته نیست، بلکه مهم‌تر از آن، نحوه استفاده از این منابع و افزایش بهره‌وری آب است و اصلاح الگوی کشت باید با هدف تولید محصول مشابه با مصرف آب کمتر دنبال شود.
محمد نوری اظهار داشت: تعریف بهره‌وری آب این است که برای تولید یک محصول، چه سیاست‌ها، تصمیم‌ها و اقداماتی انجام دهیم تا با مصرف کمتر آب، همان میزان محصول یا ارزش اقتصادی مورد نیاز را به دست آوریم.  نباید تصور کرد که مسأله آب فقط به افزایش یا کاهش میزان منابع محدود می‌شود؛ چرا که مهم‌تر از مقدار آب در اختیار، نوع استفاده از منابع موجود است.
نوری با بیان این‌که نگاه به کشاورزان در اجرای سیاست‌های مدیریت آب باید همراه با مشارکت و اعتماد باشد، افزود: برای موفقیت در اجرای برنامه‌هایی مانند اصلاح الگوی کشت، باید کشاورزان را در فرآیند تصمیم‌گیری مشارکت داد و هم‌زمان به نیازها و دغدغه‌های آنان توجه کرد.
این مدرس دانشگاه با تأکید بر ضرورت توجه به معیشت کشاورزان در اجرای سیاست‌های محدودکننده گفت: نمی‌توان بدون در نظر گرفتن شرایط اقتصادی بهره‌برداران، انتظار تغییر سریع در الگوی تولید داشت و اصلاح نظام کشاورزی نیازمند یک دوره میان‌مدت است.
وی درباره مصادیق اصلاح الگوی کشت اظهار داشت: اصلاح الگوی کشت به این معنا نیست که به کشاورز گفته شود چه محصولاتی را کشت کند یا نکند؛ بلکه باید مجموعه‌ای از اقدامات مانند توسعه مکانیزاسیون، کاهش چالش‌های کشاورزی، استفاده از سامانه‌های نوین آبیاری و هوشمندسازی مصرف آب دنبال شود.
نوری افزود: اختصاص آب باید متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه انجام شود، زیرا ظرفیت منابع آبی در مناطق مختلف متفاوت است و یک نسخه واحد برای همه مناطق نمی‌تواند پاسخگو باشد.
وی با اشاره به نقش فناوری‌های نوین در مدیریت آب گفت: استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، مدل‌های پیش‌بینی مصرف آب، تجهیزات هوشمند و سامانه‌های پیش‌بینی خشکسالی می‌تواند به کاهش مصرف آب و تصمیم‌گیری دقیق‌تر کمک کند.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گلستان یکی از چالش‌های مهم را فاصله میان دانشگاه، صنعت و بخش اجرایی دانست و گفت: پژوهش‌های دانشگاهی باید از حالت صرفاً مقاله‌محور خارج شود و به شکل کاربردی در سیاست‌گذاری و تصمیم‌سازی‌های مدیریتی مورد استفاده قرار گیرد.
تدوین الگوی کشت باید متناسب باشد
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان هم در گفتگو با اطلاعات گفت: الگوی کشت استان بر اساس میزان آب قابل برنامه‌ریزی اعلام‌شده از سوی وزارت نیرو، شرایط اقلیمی، نیاز کشور و سیاست‌های بخش کشاورزی تدوین می‌شود تا ضمن تأمین امنیت غذایی، از فشار بر منابع آب و تولید مازاد محصولات پیشگیری شود.
ابراهیم هزارجریبی اظهار داشت: وزارت نیرو هر سال میزان آب قابل برنامه‌ریزی را بر اساس وضع منابع آب سطحی و زیرزمینی به وزارت جهاد کشاورزی اعلام می‌کند و بر همین اساس، الگوی کشت محصولات زراعی با در نظر گرفتن سیاست‌های خودکفایی، شرایط اقلیمی، ظرفیت استان‌ها و نیاز کشور تدوین و پیش از آغاز سال زراعی ابلاغ می‌شود.
وی افزود: سازمان جهاد کشاورزی استان هم با استفاده از ظرفیت مراکز تحقیقاتی و کارشناسان، الگوی ابلاغی را متناسب با شرایط شهرستان‌ها، نیاز آبی محصولات و قابلیت‌های اقلیمی منطقه تقسیم‌بندی و برای اجرا ابلاغ می‌کند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان با بیان این که تلاش می‌شود سطح زیرکشت متناسب با میزان آب در اختیار استان باشد، گفت: الگوی کشت هر سال با توجه به شرایط منابع آب، امکانات موجود، وضعیت بازار و سیاست‌های بخش کشاورزی بازنگری می‌شود. هزارجریبی با اشاره به برنامه کشت استان افزود: بر اساس الگوی تدوین‌شده، حدود ۷۱۲هزار هکتار از اراضی گلستان برای کشت محصولات زراعی پیش‌بینی شده که ۶۱۸هزار هکتار آن مربوط به کشت‌های پاییزه و ۹۴هزار هکتار مربوط به کشت‌های بهاره و تابستانه است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان تأکید کرد: اجرای الگوی کشت تنها با محدودیت‌های قانونی محقق نمی‌شود و در کنار ضمانت‌های اجرایی، آموزش، ترویج، فرهنگ‌سازی، ارائه توصیه‌های فنی به کشاورزان و همکاری رسانه‌ها برای افزایش پایبندی بهره‌برداران به الگوی مصوب ضروری است.