رویداد۲۴ نوشت: بازگشت درگیری مستقیم میان ایران و آمریکا در اطراف تنگه هرمز، تنها یک تحول نظامی نیست؛ همزمان با حمله آمریکا به دو پرتابگر در جزیره لارک و پاسخ ایران به پایگاههای آمریکا در اردن، واشنگتن فشار اقتصادی بر تهران را نیز وارد مرحله تازهای کرده است. دولت ترامپ از این پس نه فقط شرکتها و شبکههای مرتبط با ایران، بلکه بانکهایی را که با تهران همکاری میکنند هدف میگیرد و حتی از احتمال اعمال تحریمهای ثانویه جدید بهصورت هفتگی سخن میگوید.
این همزمانی اهمیت زیادی دارد، زیرا اقتصاد ایران در شرایطی با موج تازه تحریمها روبهرو شده که هرگونه افزایش تنش در هرمز میتواند صادرات نفت، درآمدهای ارزی و هزینه مبادلات خارجی را بیشتر تحت فشار قرار دهد. واکنش بازارهای جهانی نیز نشان میدهد که معاملهگران این بار مسئله را صرفاً یک درگیری محدود نمیبینند.
آمریکا؛ از تحریم موردی به فشار هفتگی
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز یکشنبه اعلام کرد واشنگتن احتمالاً تحریمهای ثانویه جدیدی را هر هفته علیه ایران اعمال خواهد کرد و مرحله نخست این فشارها بر بانکها متمرکز خواهد بود.
بسنت صراحتاً گفته است بانکهایی که با پول ایران کار کنند یا به شبکه مالی تهران کمک کنند، ممکن است از نظام مالی مبتنی بر دلار کنار گذاشته شوند. او همچنین از کشورهای گروه ۲۰ خواسته روابط اقتصادی خود با ایران را کاهش دهند و هشدار داده است که در غیر این صورت ممکن است با تحریمهای ثانویه آمریکا مواجه شوند.
این سیاست در واقع تفاوت مهمی با تحریمهای معمول دارد: هدف فقط یک شرکت یا نهاد ایرانی نیست، بلکه بانکها و مؤسسات مالی خارجی نیز باید میان همکاری با ایران و حفظ دسترسی به نظام مالی آمریکا یکی را انتخاب کنند.
بانکها؛ حلقه تازه محاصره مالی ایران
اولین نمونه جدی این رویکرد همین هفته رخ داد؛ آمریکا شعب اماراتی بانک مصر را به دلیل آنچه ارتباط مالی با ایران عنوان کرد، هدف قرار داد و دسترسی این شعب به معاملات دلاری و روابط کارگزاری با مؤسسات مالی آمریکا را محدود کرد.
خزانهداری آمریکا مدعی شده است شعب اماراتی این بانک بین ژانویه ۲۰۲۴ تا ژوئن ۲۰۲۶ حدود ۱.۸ میلیارد دلار تراکنش برای ۱۰۳ شرکت مرتبط با شبکههای «بانکداری سایه» ایران پردازش کردهاند.
اهمیت این اقدام برای اقتصاد ایران فراتر از نام یک بانک است. اگر بانکهای منطقهای و واسطههای مالی احساس کنند هرگونه همکاری با ایران میتواند آنها را از بازار دلار آمریکا خارج کند، هزینه انتقال پول، تجارت و تسویه معاملات برای تهران افزایش پیدا میکند.
به بیان دیگر، آمریکا در حال تلاش برای محدود کردن همان مسیرهایی است که اقتصاد ایران طی سالهای تحریم برای دور زدن محدودیتهای مالی ساخته است.
همزمانی تحریم و جنگ؛ بازارها چه میگویند؟
حمله آمریکا به لارک در شرایطی رخ داد که مذاکرات برای پایان درگیریها همچنان به بنبست رسیده و مسئله بازگشایی هرمز یکی از مهمترین محورهای اختلاف است. آمریکا میگوید نیروهایش دو پرتابگر را در لارک هدف قرار دادهاند؛ ایران نیز در پاسخ به دو پایگاه آمریکا در اردن حمله کرده است.
بازار نفت نخستین واکنش را نشان داد. بهای نفت برنت در معاملات دوشنبه تا حدود ۹۰ دلار افزایش یافت؛ رویترز در ساعت ۷:۳۳ به وقت گرینویچ قیمت برنت را ۸۹.۸۷ دلار، با رشد حدود ۲ درصدی، گزارش کرد و نفت وستتگزاس اینترمدیت نیز به ۸۴.۸۵ دلار رسید. در ادامه معاملات، گزارشهای بازار از عبور برنت از مرز ۹۰ دلار حکایت داشتند.
دلیل این واکنش روشن است: هرمز فقط یک نقطه جغرافیایی در جنگ ایران و آمریکا نیست. هرگونه اختلال پایدار در این مسیر میتواند هزینه حملونقل و ریسک عرضه نفت و فرآوردههای انرژی را بالا ببرد.
رویترز همچنین گزارش داده که تعداد کشتیهای کالایی قابل مشاهدهای که در آخر هفته از تنگه عبور کردند به حدود پنج فروند در روز کاهش یافته است؛ موضوعی که نشان میدهد حتی اگر مسیر از نظر فنی باز باشد، افزایش ریسک امنیتی میتواند عبور واقعی کشتیها را محدود کند.
دلار ایران هم دوباره بالای ۲۰۷ هزار تومان
دلار در معاملات امروز سقف ۲،۰۷۷،۱۵۰ ریال و کف **۲،۰۶۷،۶۰۰ ریال را ثبت کرده است. بر اساس همین دادهها، دلار در یک هفته ۳.۱۵ درصد، در یک ماه ۶.۷۷ درصد و در سه ماه ۱۷.۳۹ درصد افزایش قیمت داشته است.
این ارقام نشان میدهد بازار ارز ایران پیش از آنکه منتظر آثار واقعی تحریمهای جدید بماند، در حال قیمتگذاری «ریسک» است؛ یعنی افزایش احتمال ادامه جنگ، دشوارتر شدن صادرات نفت و محدود شدن مسیرهای انتقال ارز، خود را ابتدا در قیمت داراییهایی مانند دلار نشان میدهد.
طلا و سکه؛ پناهگاه سنتی در برابر ریسک
در بازار طلا نیز هر گرم طلای ۱۸ عیار در گزارش ساعت ۱۱ امروز حدود ۲۱۸،۳۹۶،۰۰۰ ریال، معادل ۲۱ میلیون و ۸۳۹ هزار و ۶۰۰ تومان معامله شده است. سقف روزانه آن ۲۲۰،۱۲۸،۰۰۰ ریال و کف آن ۲۱۷،۲۲۴،۰۰۰ ریال بوده است. قیمت طلای ۱۸ عیار طی یک ماه حدود ۱۶.۸ درصد افزایش داشته است.
در بازار سکه، سکه امامی در ساعت ۱۲ امروز ۲،۱۹۴،۹۵۰،۰۰۰ ریال، معادل ۲۱۹ میلیون و ۴۹۵ هزار تومانقیمت خورد و سقف روزانه آن به ۲،۲۰۰،۱۰۰،۰۰۰ ریال رسید. قیمت تکفروشی سکه امامی نیز ۲،۲۰۵،۱۰۰،۰۰۰ ریال، معادل ۲۲۰ میلیون و ۵۱۰ هزار تومان گزارش شده است.
سکه امامی نسبت به روز قبل ۰.۶۸ درصد افزایش داشته، در حالی که نیمسکه به ۱۱۳ میلیون تومان و ربعسکه به ۶۰ میلیون تومان رسیده است؛ بنابراین بازار داخلی فعلاً واکنش خود را بیشتر از مسیر افزایش تقاضا برای داراییهای پوششدهنده ریسک نشان میدهد؛ دلار و طلا بار دیگر به پناهگاه سرمایه در برابر ابهام سیاسی تبدیل شدهاند.
فشار آمریکا فقط نظامی نیست؛ مسئله اصلی درآمد ارزی است
با این حال، مهمترین بخش ماجرا شاید خود قیمت دلار یا طلا نباشد. مسئله اصلی این است که تحریمهای جدید در چه نقطهای به اقتصاد واقعی ایران برخورد میکنند.
اگر تحریم بانکها بتواند مسیرهای انتقال پول را محدودتر کند و همزمان تنش در هرمز صادرات نفت را دشوارتر سازد، اقتصاد ایران از دو طرف تحت فشار قرار میگیرد: از یک طرف ورود ارز سختتر میشود و از طرف دیگر هزینه تجارت خارجی افزایش مییابد.
این همان نقطهای است که فشار نظامی و اقتصادی آمریکا به یکدیگر متصل میشوند. هرچه نااطمینانی درباره هرمز بیشتر شود، ریسک حملونقل نفت و کالا بالاتر میرود؛ هرچه تحریمهای بانکی بیشتر شود، هزینه تسویه معاملات خارجی افزایش پیدا میکند؛ و در نهایت هر دو عامل میتوانند فشار بیشتری بر بازار ارز وارد کنند.
آیا بازارها در حال قیمتگذاری یک جنگ طولانیترند؟
البته افزایش قیمت نفت یا دلار بهتنهایی به معنای ورود قطعی اقتصاد ایران به یک بحران تازه نیست. بازارها به سرعت به خبرهای سیاسی واکنش نشان میدهند و در صورت کاهش تنش، بخشی از این افزایشها میتواند پس گرفته شود.
اما آنچه اکنون اهمیت دارد، همزمانی چند ریسک است: ادامه فشار اقتصادی آمریکا، تحریمهای ثانویه بانکی، کاهش عبور کشتیها از هرمز و بازگشت درگیری مستقیم میان تهران و واشنگتن.
در بازار جهانی نیز همین نگرانی دیده میشود. رویترز گزارش داده است که تشدید تنش ایران و آمریکا، نفت برنت را به بالای ۹۰ دلار رسانده و همزمان نگرانی درباره تورم جهانی و نرخ بهره را افزایش داده است. بازارهای سهام آسیا و اروپا نیز محتاطتر شدهاند.
در نتیجه، سؤال اصلی برای اقتصاد ایران دیگر فقط این نیست که «تحریم بعدی آمریکا علیه چه کسی خواهد بود؟» سؤال مهمتر این است که آیا فشار مالی و نظامی آمریکا در حال تبدیل شدن به یک محاصره اقتصادی پیوسته است؛ محاصرهای که همزمان صادرات نفت، مسیرهای مالی و انتظارات بازار ارز را هدف گرفته است؟