ندا زمان فشمی

بازار جهانی انرژی در روزهای اخیر با بحرانی مواجه شده که برخلاف بسیاری از شوک‌های نفتی گذشته، فقط به کمبود نفت خام محدود نیست و بیش از هر چیز در بازار فرآورده‌های پالایشی، به‌ویژه گازوئیل، خود را نشان داده است. قیمت سوخت در اروپا و آمریکا به رکوردهای جدید رسیده و اختلال در پالایشگاه‌ها و مسیرهای انتقال نفت، نگرانی درباره ادامه بحران در ماه‌های آینده را افزایش داده است. در چنین شرایطی، رهبران 
«گروه ۷» روز ۲ اکتبر (۱۰ مهر) توافق کردند با هماهنگی آژانس بین‌المللی انرژی، در مجموع ۱۰۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی را طی چهار ماه از ذخایر اضطراری وارد بازار کنند. 
این تصمیم در ادامه اقدام بزرگ‌تری است که آژانس بین‌المللی انرژی در ماه مارس آغاز کرد. کشورهای عضو این آژانس در آن زمان متعهد شدند در مجموع ۴۰۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از ذخایر اضطراری خود را آزاد کنند و تا دوم اکتبر حدود ۳۲۵ میلیون بشکه از این حجم یعنی بیش از ۸۰ درصد تعهد اولیه وارد بازار شده بود. حال، پرسش این است که چرا کشورهای بزرگ صنعتی در شرایطی که ذخایر استراتژیک اساساً برای شرایط اضطراری نگهداری می‌شوند، اکنون تصمیم گرفته‌اند بخشی از این ذخایر را مصرف کنند؟ و آیا این اقدام می‌تواند قیمت سوخت را واقعاً کاهش دهد یا فقط چند هفته برای بازار زمان می‌خرد؟
رشد بی‌سابقه قیمت سوخت در اروپا
«یورونیوز» گزارش داده که متوسط قیمت گازوئیل در اتحادیه اروپا در اول اکتبر به ۲.۲۴ یورو برای هر لیتر رسید؛ در حالی که این رقم پیش از آغاز جنگ ایران حدود ۱.۵۹ یورو بود. ۱۲ کشور عضو اتحادیه اروپا در همین مقطع رکوردهای جدید قیمت گازوئیل را ثبت کردند. قیمت این سوخت در آلمان به ۲.۴۴ یورو و در هلند، دانمارک و فنلاند به بیش از ۲.۵۰ یورو رسید. در بلژیک نیز قیمت این محصول به ۲.۴۳ یورو رسید. در بریتانیا هم متوسط قیمت گازوئیل برای نخستین بار به ۲ پوند برای هر لیتر رسید.
تنگه هرمز؛ محور اصلی بحران
آژانس بین‌المللی انرژی تأکید کرد مشکل کنونی را نباید فقط «کمبود نفت» دانست. فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس در نشست «گروه ۷» گفت: تأثیرات بحران تنگه هرمز بر بازار انرژی، به‌ویژه بازار گازوئیل همچنان شدید است. به گفته بیرول، در حالی که صادرات نفت خام از خاورمیانه تا حدی بهبود یافته، جریان فرآورده‌های پالایشی همچنان به‌شدت محدود است و حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه نیز فشار بر بازار گازوئیل را تشدید کرده است. 
نتیجه، فشرده‌تر شدن بازار و افزایش قیمت‌هاست. اروپا در برابر کمبود فرآورده‌های نفتی آسیب‌پذیر است، زیرا ظرفیت پالایش این قاره محدود است. یورونیوز به نقل از وودمکنزی (از مهمترین شرکت های بین المللی فعال در حوزه پالایش، مواد شیمیایی و بازار نفت) نوشته است: پالایشگاه‌های کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه اروپا اکنون با بیش از ۸۰ درصد ظرفیت خود فعالیت دارند و حدود ۱۱ میلیون بشکه نفت خام در روز پالایش می‌کنند؛ بنابراین، فضای چندانی برای افزایش سریع تولید فرآورده وجود ندارد و اروپا همچنان به واردات گازوئیل وابسته است.
آزادسازی ذخایر، قیمت را پایین نمی‌آورد
فایننشال‌تایمز گزارش داد :پس از توافق «گروه ۷»، قراردادهای گازوئیل اروپا حدود ۸ درصد کاهش یافت و به پایین‌ترین سطح از ابتدای سپتامبر رسید. قیمت گازوئیل عمده‌فروشی در بندر نیویورک نیز کاهش یافت. یورونیوز هم به نقل از تحلیلگران بازار نوشته است: آزادسازی عمده ذخایر گازوئیل می‌تواند قیمت عمده‌فروشی را ۲۰ تا ۳۰ دلار به ازای هر بشکه کاهش دهد.
 با این حال، این کاهش الزاماً به معنای پایان بحران نیست. تغییرات بازار عمده‌فروشی می‌تواند ظرف چند روز خود را نشان دهد، اما معمولاً یک تا دو هفته زمان لازم است که اثر آن به جایگاه‌های سوخت برسد. در عین حال، آزادسازی ذخایر یک راه‌حل کوتاه‌مدت است. عرضه جهانی گازوئیل همچنان کمتر از تقاضا است و با برداشت بیشتر از ذخایر، مسأله بازسازی آنها نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در نتیجه، بازار همچنان به سیاست‌های صادراتی کشورهای دیگر و ادامه اختلال در تولید و تجارت فرآورده‌های نفتی حساس خواهد بود.
۱۰۰ میلیون بشکه برای حل بحران کافی است؟
کارشناسان در این مورد چندان خوش‌بین نیستند. واشنگتن‌پست یادآوری کرده است ۱۰۰ میلیون بشکه تقریباً معادل یک روز مصرف جهانی نفت است، در حالی که مصرف روزانه گازوئیل در جهان حدود ۲۸ میلیون بشکه است. بنابراین حتی آزادسازی چند ده میلیون بشکه گازوئیل طی چهار ماه می‌تواند فشار بازار را کاهش دهد، اما به معنای برطرف شدن کمبود ساختاری نیست. 
یورونیوز هم به نقل از کارشناسان بانک مرکزی اروپا نوشته است: کاهش پایدار قیمت بنزین و گازوئیل در اروپا بیش از هر چیز به پایان جنگ خاورمیانه، عادی شدن عبور نفت و فرآورده از تنگه هرمز و بازگشت فعالیت پالایشگاه‌ها به شرایط عادی وابسته است. حتی پایان جنگ نیز لزوماً به معنای بازگشت فوری بازار به وضعیت قبلی نیست، زیرا آسیب به ظرفیت پالایش روسیه می‌تواند همچنان حاشیه سود پالایش و قیمت فرآورده‌ها را بالا نگه دارد. عامل دیگری که بحران را تشدید می‌کند، زمان‌بندی تقاضاست.
تقاضای جهانی گازوئیل در ماه‌های مربوط به برداشت محصولات کشاورزی و آغاز فصل گرمایش افزایش می‌یابد و همزمان، جنگ و اختلال در پالایشگاه‌ها عرضه این سوخت را محدود کرده‌اند. آزادسازی ذخایر می‌تواند بخشی از شکاف عرضه را در هفته‌های آینده پر کند، اما اگر اختلال‌ها ادامه یابد، بازار بار دیگر با کاهش ذخایر و افزایش قیمت روبه‌رو خواهد شد. 
به همین دلیل،گروه ۷ در بیانیه خود فقط به آزادسازی ذخایر اکتفا نکرده و از اعضا خواسته است برنامه تعمیرات پالایشگاه‌ها را هماهنگ کنند تا چند پالایشگاه همزمان از مدار خارج نشوند و از کشورهایی که ظرفیت پالایشی بالایی دارند خواسته است تولید فرآورده، به‌ویژه گازوئیل را افزایش دهند.
نقش آمریکا در تصمیم «گروه ۷»
تصمیم گروه ۷ بدون فشار دولت آمریکا اتخاذ نمی شد. رویترز گزارش داده که دولت ترامپ، اروپا را تحت فشار گذاشت تا ذخایر گازوئیل خود را آزاد کند و همزمان تهدید کرده در صورت عدم همکاری، صادرات گازوئیل آمریکا را محدود خواهد کرد. چنین اقدامی می‌توانست بازار اروپا را که به واردات گازوئیل آمریکا وابستگی قابل توجهی دارد، با کمبود بیشتری مواجه کند. این فشار در شرایطی صورت گرفت که قیمت گازوئیل آمریکا نیز به رکورد رسیده بود. واشنگتن‌پست، متوسط قیمت گازوئیل آمریکا در روز اعلام توافق را ۶.۳۷ دلار برای هر گالن گزارش کرد و نوشت: افزایش قیمت به‌ویژه بر کشاورزان و بخش حمل‌ونقل فشار ایجاد کرده است. با وجود این، ممنوعیت صادرات گازوئیل آمریکا می‌توانست نتیجه معکوس داشته 
باشد. 
واشنگتن‌پست گزارش داده که آمریکا بزرگ‌ترین صادرکننده گازوئیل جهان است و روزانه حدود ۱.۴ میلیون بشکه فرآورده‌های میان‌تقطیر صادر می‌کند. در صورت توقف صادرات، پالایشگاه‌های آمریکا با مازاد گازوئیل مواجه می‌شدند و احتمالاً تولید خود را کاهش می‌دادند. از آنجا که بنزین، گازوئیل و سوخت جت در فرآیند پالایش به‌صورت مشترک تولید می‌شوند، کاهش تولید گازوئیل می‌توانست عرضه سایر فرآورده‌ها و در نتیجه قیمت آنها را نیز تحت تأثیر قرار دهد. 
به همین دلیل، مدیران صنعت نفت آمریکا نیز با ممنوعیت صادرات مخالفت کردند و آزادسازی ذخایر اروپا را گزینه‌ای کم‌هزینه‌تر برای افزایش عرضه در بازار جهانی دانستند. پس از توافق گروه ۷، آمریکا نیز از اعمال محدودیت صادراتی میان اعضای این گروه عقب نشست.