امیر خالدی

گروه شهرستان ها: برداشت زرشک از اراضی خراسان جنوبی در حالی این روزها آغاز شده است که کشاورزان در کنار معطل ماندن بخش زیادی از محصول سال گذشته در انبار، اکنون باید دغدغه افزایش هزینه‌های تولید و نگرانی از فروش محصول امسال را نیز به مشکلات خود اضافه کنند که این موضوع ضرورت ساماندهی بازار و حمایت عملی از زرشک‌کاران را پررنگ‌تر می کند.
زرشک در خراسان جنوبی فقط یک محصول کشاورزی نیست، بلکه بخشی از هویت منطقه و تکیه‌گاه اقتصادی هزاران خانوار روستایی به شمار می‌رود. قدمت کشت این محصول در منطقه حدود ۲۵۰سال برآورد می‌شود و هزاران خانوار به‌طور مستقیم در تولید آن فعالیت دارند اما  با این حال، جایگاه ممتاز استان در تولید زرشک لزوماً به معنای برخورداری کشاورزان از درآمدی متناسب با زحمات و هزینه‌های تولید نیست .
برداشت زرشک از اواسط مهر آغاز می‌شود و در مناطق مختلف خراسان جنوبی تا اواسط یا اواخر آبان ادامه دارد. بر اساس اعلام مسئولان استانی، پارسال ۱۲۰ تا ۱۳۰ هزار تن زرشک در این استان تولید شد که بر اساس پیش بینی ها،امسال همین میزان تولید تکرار می شود.
اما نگرانی اصلی باغداران فقط میزان برداشت نیست، بلکه فروش محصول با قیمت مناسب و بازگشت سرمایه‌ای است که طی ماه‌ها برای تولید آن صرف کرده‌اند. در این میان باقی ماندن بخشی از زرشک سال گذشته در انبارها و سردخانه‌ها، هزینه‌های نگهداری و افزایش مخارج تولید، مشکلات این بخش را افزایش داده است. بر همین اساس بسیاری از کشاورزان به دلیل کمبود نقدینگی ناچارند محصول خود را در ابتدای فصل برداشت پیش فروش کنند؛ حتی اگر قیمت پیشنهادی خریداران با هزینه‌های تولید تناسبی نداشته باشد.
ضرورت ورود شهرداری ها برای جلوگیری از فعالیت دلالان
  چگونگی تبدیل ظرفیت منحصر به فرد خراسان جنوبی  در تولید زرشک اعلا به درآمدی پایدار و منصفانه برای کشاورزان، چالشی است که باید با ورود کارشناسان مورد بررسی قرار گیرد و حل شود. تولید حدود ۱۲۰هزار تن زرشک تازه و وابستگی معیشتی ۵۰هزار خانوار به این محصول نشان می‌دهد هرگونه اختلال در بازار آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از بخش کشاورزی داشته باشد و اقتصاد روستایی استان را تحت تأثیر قرار دهد.
افزایش تولید زمانی موفقیت محسوب می‌شود که به افزایش درآمد خالص کشاورز، کاهش ضایعات، توسعه بازار و ارتقای ارزش افزوده منجر شود؛ نه این که تولید کننده مجبور شود محصول خود را به قیمت بسیار نازل به دلالان بفروشد یا این که بخشی از محصول خود را را روانه انبار کند و اقتصاد روستا را به مخاطره بیاندازد.دلالان همواره در این برهه به دلیل نبود حمایت دولت از زرشکاران، در این عرصه ظاهر می شوند و با سوء استفاده از شرایط مالی تولید کنندگان در موعد برداشت، پیشنهاد های زیرقیمت را مطرح می کنند و به این ترتیب می توانند حاصل دسترنج کشاورزان را به قیمت بسیار پایین تر از ارزش واقعی آن خریداری کنند و به سود سرشار برسند.
این در حالی است که به اعتقاد کارشناسان می توان با بهره گیری از استارتاپ ها ، برای محصول تولید شده مشتری یافت و بدون واسطه در سراسر کشور به فروش رساند.
ورود شهرداری ها به این موضوع با هدف خرید و عرضه مستقیم و بدون واسطه زرشک در شهرها، پیشنهاد دیگری است که کارشناسان بر اجرای آن تاکید دارند ،پیشنهادی که در صورت اجرا، هم کشاورز متضرر نمی شود و هم این که مردم به راحتی و با قیمت ارزان، زرشک را بدون ارزش افزوده دلالان،خریداری می کنند.
  بازار در انتظار راه‌حل
یکی از زرشک‌کاران خراسان جنوبی در گفت و گو با خبرنگار اطلاعات گفت: وقتی بازار توان خرید و فروش محصول را ندارد، کشاورز می‌ماند و زرشکی که روی دستش مانده است. نگهداری محصول در سردخانه هم هزینه دارد و اگر دولت برای خرید تضمینی وارد عمل نشود، خسارت بیشتری به تولیدکنندگان وارد خواهد شد.
این باغدار با انتقاد از عدم حمایت از تولید کنندگان به ویژه در حوزه ایجاد و توسعه صنایع تبدیلی افزود: تسهیلگری لازم برای صدور مجوزهای بهداشتی جهت کسب‌وکارهای کوچک و گسترش صادرات انجام نمی شود و حتی شاهد ایجاد کارخانه‌های فرآوری و تولید محصولاتی مانند آب زرشک نیستیم.به اعتقاد تولیدکنندگان، ساماندهی بازار زرشک به همکاری دولت، تعاون روستایی، بخش خصوصی و تشکل‌های کشاورزی نیاز دارد؛ اما متاسفانه اکنون نه خبری از خرید به‌موقع محصول و حمایت از قیمت منصفانه وجود دارد و نه توسعه فرآوری و ایجاد بازارهای جدید.باقی ماندن محصول سال گذشته در انبارها نیز نشان می‌دهد مشکل بازار تنها به افزایش عرضه در فصل برداشت محدود نمی‌شود، بلکه به ضعف ظرفیت جذب و عرضه پایدار محصول ارتباط دارد.
تعاونی‌ها؛ فرصتی برای ساماندهی بازار
از سوی دیگر، احیای تعاونی‌های زرشک‌کاران، ایجاد سردخانه‌های متمرکز و خرید جمعی محصول از راهکارهایی است که می‌تواند فشار فروش در ابتدای فصل برداشت را کاهش دهد. با این حال، تجربه ناموفق برخی تعاونی‌ها در گذشته، اعتماد بخشی از کشاورزان را نسبت به این سازوکار کاهش داده است.یکی از زرشک‌کاران خراسان جنوبی در این باره با اشاره به طرح‌های پیشین تشکیل تعاونی گفت: این طرح‌ها در برخی موارد به نتیجه مورد انتظار نرسیدند و نبود خدمات مؤثر موجب بی‌اعتمادی کشاورزان شد.
به گفته وی، بسیاری از باغداران به دلیل کمبود نقدینگی ناچارند محصول خود را با قیمت نامناسب بفروشند؛ در حالی که تعاونی‌های توانمند می‌توانند با خرید و نگهداری زرشک در سردخانه، فرصت بیشتری برای فروش مناسب فراهم کنند.
این کشاورز، مدیریت شفاف، نظارت مالی و ارائه گزارش روشن از نحوه هزینه‌کرد سرمایه را از شروط احیای تعاونی‌ها دانست و تاکید کرد: منافع این مجموعه‌ها باید به‌صورت ملموس به تولیدکنندگان برسد.
تعاونی‌ها زمانی می‌توانند به ساماندهی بازار کمک کنند که از سرمایه در گردش کافی، مدیران متخصص، حسابرسی شفاف و برنامه مشخص برای خرید، نگهداری و فروش محصول برخوردار باشند. در غیر این صورت، احیای تشکل‌ها بدون بازسازی اعتماد کشاورزان نتیجه پایداری به همراه نخواهد داشت.
حمایت دولت؛ از وعده تا عمل
سیدمحمدرضا هاشمی، استاندار خراسان جنوبی در این باره با تأکید بر ضرورت حمایت اقتصادی از زرشک‌کاران، دشواری تولید و برداشت این محصول را یادآور شد و گفت: کشاورزان برای رسیدن به محصول باید ۲ سال انتظار بکشند و در این مدت با مشکلاتی مانند کمبود آب، قطعی برق و گرمای شدید مواجه می شوند. برداشت زرشک نیز به دلیل وجود خارهای فراوان، کاری دشوار و پرخطر است .
وی با اشاره به اقدامات حمایتی سال گذشته افزود: با تزریق حدود ۱۰۰میلیارد تومان، کف قیمت خرید زرشک تعیین شد و امسال نیز تلاش می‌شود قیمت محصول متناسب با هزینه‌های تولید و زحمات کشاورزان باشد که در صورت پایین بودن قیمت بازار، برای خرید محصول و حمایت از تولیدکنندگان ،اقدام خواهیم کرد.استاندار خراسان جنوبی تعیین قیمت تضمینی را راهکاری برای تأمین حداقل درآمد زرشک‌کاران دانست و گفت: این اقدام می‌تواند مانع خرید محصول با قیمت پایین از سوی واسطه‌ها شود و در صورت افزایش تقاضا، امکان فروش محصول با قیمت بالاتر را فراهم کند.
هاشمی، ضعف صنایع فرآوری و فناوری‌های مرتبط را از عوامل فروش محصول با قیمت پایین در محل تولید دانست و بر ضرورت تکمیل زنجیره تولید، فرآوری، بسته‌بندی و عرضه تأکید کرد.به گفته وی، قیمت زرشک تر طی ۲ سال گذشته از حدود ۳۵هزار تومان به حدود ۱۴۰هزار تومان افزایش یافته، اما بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی این محصول به دلیل خام‌فروشی و نبود ارزش افزوده همچنان مغفول مانده است.
هاشمی همچنین بر استفاده از فناوری‌های نوین و همکاری با سازمان انرژی اتمی برای افزایش ماندگاری محصول، توسعه فرآوری و تقویت صادرات تأکید کرد و گفت: ایجاد بازارهای مطمئن و توسعه صنایع تبدیلی می‌تواند وابستگی تولیدکنندگان به واسطه‌ها را کاهش دهد و قدرت چانه‌زنی آنان را افزایش دهد.
تعیین قیمت باید منصفانه باشد
در همین زمینه، سلمان اسحاقی، نماینده مردم قائنات و زیرکوه در مجلس  ، بر ضرورت تعیین قیمت منصفانه و ورود به‌موقع دستگاه‌های مسئول برای خرید محصول تأکید کرد؛ مطالبه‌ای که با توجه به باقی ماندن بخشی از زرشک سال گذشته در انبارها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
وی با اعلام کف قیمت ۲۰۰هزار تومان برای زرشک با شاخه، از تاجران و سرمایه‌گذاران خواست برای خرید محصول با این مبلغ وارد عمل شوند. اسحاقی تأکید کرد: در صورت استقبال نکردن خریداران، صندوق حمایت از بخش کشاورزی می‌تواند برای حمایت از تولیدکنندگان وارد بازار شود.
با این حال، تعیین کف قیمت به‌تنهایی برای حل مشکلات بازار کافی نیست. تأمین منابع مالی، مشخص شدن میزان و زمان خرید، نحوه نگهداری محصول و برنامه فروش آن از الزامات اجرای مؤثر سیاست‌های حمایتی است؛ در غیر این صورت، فاصله میان اعلام حمایت و خرید واقعی همچنان باقی خواهد ماند.
اکنون آزمون اصلی مسئولان و فعالان اقتصادی استان، تبدیل وعده‌های حمایتی به اقدام عملی است. اگر خرید به‌موقع انجام شود، زیرساخت‌های فرآوری توسعه یابد و بازارهای مطمئن داخلی و خارجی شکل بگیرد، زرشک می‌تواند از محصولی گرفتار نوسانات فصلی و خام‌فروشی به مزیتی رقابتی برای اقتصاد خراسان جنوبی تبدیل شود.