حسن فرازمند
* اشاره: «یالمار شاخت» با نام کامل «یالمار هوراسه گریلی شاخت»، کمیسر مالی و رئیس رایش‌بانک در جمهوری وایمار از سال ۱۹۲۳ تا ۱۹۳۰ و آلمان نازی از سال ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۹ بود. می‌گویند او از اقتصاد ورشکسته و از هم پاشیده آلمان (که در آن پول ملی چنان بی‌ارزش شده بود که یک‌گونی از آن، معادل یک قرص نان بود،) اقتصاد پویا و قدرتمندی ساخت که کارایی خود را در سال‌های سخت جنگ نشان داد. با این حال او مخالف برنامه‌های تسلیحاتی هیتلر بود، از آن رو که این برنامه‌ها، پیمان ورسای را نقض و اقتصاد آلمان را به خطر می‌انداخت. او درطول صدارتش بر وزارت اقتصاد آلمان دوبار موفق به سفر به ایران شد که در این صفحه راپورت‌های مربوط به این دو سفر او را که در روزنامه اطلاعات منتشر شده بود، همراه با روایت‌هایی از دکتر حسین مکی برایتان منعکس می‌کنم:
راپورت اول
استقبال در فرودگاه دوشان تپه
یکشنبه اول آذرماه۱۳۱۵ بود که روزنامه اطلاعات در صفحه اول خود گزارشی تصویری از فرودگاه دوشان تپه (نیروهوایی امروزی) چاپ کرد و طی آن از اولین سفر دکتر یالمار شاخت وزیر اقتصاد هیتلر به ایران خبر داد و عکس‌های صفحه نشان می‌داد که آقای امیرخسروی وزیرمالیه وقت و سرتیپ احمد نخجوان، (نخستین فرمانده نیروی هوایی ایران) در فرودگاه به استقبال وی و دکتر سه‌مند وزیر مختار آلمان رفته‌اند.
راپورت دوم
بازدیدها و عزیمت به بندرپهلوی
در ادامه این خبر در صفحه داخلی روزنامه اطلاع داده شد که: عصر دیروز آقای شاخت و همراهان قصرگلستان و تالار موزه را مورد بازدید و اشیاء نفیس موزه را ملاحظه فرمودند از طرف آقای وزیرامورخارجه ضیافتی درکلوپ ایران دیشب به افتخار آقای شاخت و سایر مهمانان آلمانی داده شد. ساعت هشت و ربع بعدازظهر مدعوین برای صرف شام در سر میز شام حضور یافتند. علاوه برمهمانان محترم آلمانی هیئت دولت، معاونین وزراء، روسای ادارات وزارت امورخارجه حضور داشتند. شب نشینی از ساعت ۱۰ شب به بعد شروع می‌گردید و مدعوین عبارت بودند از سفراء، وزیر مختار ایران در آلمان، رجال، عده‌ای ازنمایندگان مجلس شورای ملی و روسای عالی مقام ادارات. مقارن ساعت ۱۲ شب مهمانان برای صرف غذا به سالون بزرگ کلوپ راهنمایی شدند و درجریان ضیافت، ارکسترمترنم بود و پذیرایی مزبورتا دوساعت بعد از نصف شب ادامه داشت.
در ادامه خبر ذکر شده است که ساعت شش‌ونیم صبح امروز (۲ آذر۱۳۱۵) آقای دکتر شاخت به اتفاق وزیرمالیه وآقای وزیر امورخارجه از طریق قزوین عازم مسافرت به رشت و بندرپهلوی (انزلی امروز) گردیدند. آقای دکتر ولئات مدیر وزارت اقتصادیات و آقای فن ماس مستشار وزارت اقتصادی و هم چنین آقای قراگوزلو نماینده تشریفات وزارت امورخارجه نیز عزیمت نمودند. هیئت مزبور ناهار را در رودبار صرف خواهند کرد و عصر وارد بندرپهلوی می‌شوند و پس از تشرف ملوکانه به رامسر عزیمت خواهند کرد و امشب را در رامسر توقف و فردا به طهران مراجعه می‌نمایند.
در خبرهای مربوط به روز اول و دوم سفر آقای شاخت به ایران هیچ صحبتی از مذاکرات فیمابین او و مقامات ایرانی گزارش نشده و انگار او برای تفریح و خوشگذرانی و گردش به ایران سفر کرده است.
راپورت سوم
دکتر شاخت در بانک ملی ایران
دوشنبه دوم آذر ۱۳۱۵ درحالی که خبر رسیده بود که آقای دکتر شاخت و همراهان عازم سفر به رشت و بندر پهلوی و رامسر شده‌اند، درصفحه اول روزنامه خبر از حضور دکتر شاخت و همراهان وی در بانک ملی ایران داده شده است. که در عکس از راست به چپ اسامی افراد در عکس چنین آمده است: آقای امیرخسروی رئیس بانک ملی ایران، آقای دکتر شاخت، آقای فرزین، آقای حاج سید نصرالله تقوی عضوناظر بانک ملی ایران.
راپورت چهارم
خبرهای ضد و نقیض
همچنین در خبرهایی کوتاه در صفحه داخلی در روز ۲ آذر ۱۳۱۵ آمده است که: مطابق تلگرام‌های واصله از مخبر اطلاعات، آقای دکتر شاخت و آقایان وزیر مالیه و وزیر امور خارجه و سایر همراهان دیروز غروب به رامسر حرکت نمودند و دیشب در مهمانخانه رامسر اقامت نموده و امروز صبح به سمت طهران حرکت کرده و غروب وارد طهران خواهند شد.
در ادامه خبر آمده است که آقای امیر خسروی رئیس بانک ملی ایران امشب ضیافتی به افتخار دکتر شاخت و مهمانان محترم آنها درکلوپ ایران خواهند داد. خبرها کمی ضد و نقیض به نظر می‌رسند. چطور آنها صبح روز دوم آذر۱۳۱۵ ساعت شش‌ونیم صبح به سمت شمال حرکت کرده‌اند و یک شب درآنجا مانده‌اند و همان روز از بانک ملی ایران دیده کرده‌اند. شاید این دیدار در روز اول و همزمان با دیدار از مجلس شورای ملی انجام شده است. هرچه هست تا پایان روز دوم و سوم سفر وی، هیچ خبری از مذاکرات فیمابین و نتایج این سفر و دیدارها منعکس نشده است و اگر هم شده است خبرنگاران از آن مطلع نشده‌اند و فقط خبر درباره رفت و آمدها و دیدارها داشته‌اند.
راپورت پنجم
دکتر شاخت در گیلان و بندرپهلوی (بندرانزلی)
در گزارش سفر آقای دکتر شاخت و همراهان به گیلان که ۳ آذر۱۳۱۵ از طرف مخبر روزنامه اطلاعات به این روزنامه تلگراف شده آمده است: ساعت ۵ بعد از ظهر دکتر شاخت و دکتر ولئات و بارون فن ماس به اتفاق آقای وزیرمالیه و آقای وزیر امورخارجه در اداره حکومتی به حضور رضاشاه رسیدندو پس ازآن عازم رشت و لاهیجان و رامسر گردیدند.
در ادامه نیز خاطرنشان شده است که دیروز ساعت هشت صبح آقای دکتر شاخت و همراهان ایشان درکنار دریا مناظر زیبای رامسر را تماشا کردند و در ساعت هشت و نیم عازم چالوس گردیدند. ساعت ده‌ونیم به چالوس وارد شدند و پس از صرف ناهار و استراحت یکساعت بعدازظهر از چالوس از راه مخصوص به سمت طهران حرکت نمودند و در مهمانخانه گچسر صرف چای شدو ساعت ۶ونیم بعد از ظهر به طهران وارد شدند. پیش از آن در همین خبر یادآوری شده بود که رضا شاه به همراه ولیعهد خود به رشت و سپس به بندرپهلوی سفر کردند و در عمارت میان پشته مستقر شدند.
راپورت ششم
دکتر شاخت در مجلس شورای ملی
در روز ۳ آذر۱۳۱۵ همچنین در عکسی دیگر خبر از دیدار دکتر شاخت از مجلس شورای ملی منتشر گردید که در زیر آن نوشته شده است: از چپ به راست ارباب کیخسرو شاهرخ (نماینده مجلس) آقای دکترشاخت، آقای دکترولئات، آقای اسفندیاری رئیس مجلس شورای ملی، آقای دکتر شیمد دومونت، آقای دکتر سه مند وزیرمختار آلمان و آقای خواجه نوری (نظام السطان)
راپورت هفتم
اظهارات دکتر شاخت برای روزنامه‌ها، در سفارت آلمان
آلمان تحت توجه قائد ما «هیتلر» پیش می‌رود
روز سوم آذر۱۳۱۵ طی دیداری که دکتر شاخت با نمایندگان جراید آن روزگار در سالون پذیرایی سفارت آلمان درایران برگزار کرد به برخی از دیدگاههای خود در این سفر پرداخت و خشنودی خود را از این سفرو دیدن مناظری زیبا از کشور ایران ابراز کرد. نماینده جریده اطلاعات نیز نکاتی را از این جلسه یادداشت کرده و نوشته که دکتر شاخت گفت: هنگامی که در آنکارا موسسات آنجا را بازدید می‌کردم و دعوت دولت ایران به من رسید، بسیار خشنود شدم که به ایران می‌آیم، ایران باستانی، ایرانی که دارای هزاران بدایع و آثار گرانبهاست، به ایرانی که تمدن باستانی آن شهره آفاق می‌باشد. وی درادامه گفت: بیشتر از این حیث خشنود شدم که می‌توان از نزدیک ترقیات کشوری را که پیوسته روابط دوستانه و صمیمانه با آلمان داشته وعلائق تاریخی و قومی نیز بین دوکشور وجود داشته است را ببینم، وقتی وارد تهران شدم این شهر زیبا را درکمال فعالیت یافتم. تهران با کمال سرعت راه تمدن و ترقی را می‌پیماید. اهمیت شایانی که ایران امروز دارا می‌باشد از این لحاظ است که با حفظ موقعییت برجسته تاریخی و تمدن قدیم خود ترقیات امروزه دنیا را کسب می‌نماید. نمونه این ترقیات را من دربدو ورود خود در مطبوعات طهران یافتم، در همه دنیا ترقیات هر کشور و افکاریات آنرا می‌توان در روزنامه‌ها جستجو کرد. خیلی خوشوقت شدم وقتی دیدم پایه ترقی مطبوعات طهران محکم گردیده و مقصود اصلی که جراید تعقیب می‌نمایند خدمت به کشور و ترقیات آن می‌باشد. در برخی کشورها دیده می‌شودکه جراید راه مشاجره و غرض پیش می‌گیرند و از خدمت به کشور و ملت خود انحراف حاصل می‌نمایند و خوشوقتم که می‌بینم در کشور شما مطبوعات راه صلاح و خدمت حقیقی به کشور را مقدم برمسائل خصوصی و شخصی می‌دانند و این خود دلیل بر ارتقای کشور و ملت ایران باستان است. وی در اد امه گفت: من اولین وزیر آلمانی هستم که به کشور شما مسافرت می‌نمایم و این همه صحبت‌هایی که راجع به تمدن ملت ایران و عظمت تاریخی آن و همچنین ترقیات اخیری که برای آن حاصل شده است شنیده بودم، اینک به چشم دیدم و برای شما مختصری از نظریات خود را توضیح می‌دهم.
او اضافه کرد: مسافرت من برای دیدار از کشور شما و توسعه روابط اقتصادی بین دو کشور است که باهم دارای علایق دوستی و محبت کامل می‌باشند و به هیچ وجه در این مسافرت پیام سیاسی نبوده و تنها به این منظور به کشور ایران مسافرت کرده‌ام که بتوانم روابط تجارتی موجوده را به نفع دو کشور تثبیت و محکم‌تر کنم. کشور شما دارای مواد و محصولاتی است که مورد احتیاج آلمان می‌باشد و چون ایران وارد زندگی صنعتی بس مهمی شده است می‌تواند در این راه از صنایع آلمان استفاده نماید چه در قسمت کارهای فلاحتی (کشاورزی) که کشور شما هم قدم‌های مهم و برجسته‌ای برداشته و چه در قسمت کارخانجات صنعتی که نیز پیشرفت شایان حاصل گردیده است. من برای ملاقات با شاهنشاه ایران به رشت مسافرت نمودم و در اینجا نمی‌توانم ازخوبی راههای ایران ذکری نکنم چه در این مسافت طولانی که از تهران تا رشت پیمودیم و از آنجا از راه چالوس به پایتخت مراجعت کردیم خوبی راه و مناظر قشنگ و فعالیت بزرگی که در تمام نقاط دیدم مرا دچار حیرت آمیخته به تمجید و تحسین نمود. او اضافه نمود: در طول این مسافرت زمینه صنایع امروز کشور ایران از حیث تاسیس کارخانجات دستم آمد و می‌توانم امیدواری کامل بدهم که کشور ایران در صنایع امروزه خود می‌تواند با اشتراک مساعی آلمان خیلی پیشرفت نماید و اطمینان می‌دهم که در نتیجه مسافرت خود و مطالعات مختصری که نمودم نظر دولت متبوعه خود را که تحت توجه قائد ما هیتلر پیش می‌رود بیش از پیش جلب نمایم و یقین دارم روابط اقتصادی ما با کمال حسن نیت تعقیب و پیشرفت خواهدکرد. از این که موفق به دیدار شاهنشاه ایران شدم کمال خوشوقتی را دارم و تمام افکار عالیه وی را که متوجه ترقیات و پیشرفت تمام شئون کشور ایران می‌باشد را تقدیس می‌کنم و در صحبت‌های خود از این محبت‌های گرم و صمیمانه که نسبت به من شده است تشکر می‌کنم. در پایان مدیران جراید از احساسات و افکار دکتر شاخت اظهار قدردانی و تشکر نمودند.
راپورت هشتم
تدارک بازگشت دکتر شاخت به آلمان
در راپورت‌های کوتاهی که روز چهارم آذرماه ۱۳۱۵ در صفحه اول روزنامه اطلاعات چاپ شد، دو عکس با زیرنویس‌های مختصر به‌چاپ رسید که حکایت از حضور دکتر شاخت در بانک ملی ایران و در سفارت آلمان در ایران داشت. در زیرنویس مربوط به عکس اول آمده است که پریشب ضیافت باشکوهی در عمارت بانک ملی ایران به افتخار آقای دکتر شاخت و سایر مهمانان محترم از طرف آقای امیر خسروی رئیس باشگاه بانک ملی داده شد.
در شماره دیروز محل برگزاری این ضیافت اشتباها کلوپ ایران ذکر شده بود. در عکس پایین صفحه نیز اشاره شده است که چند نفر از مدیران جراید در ملاقات با دکتر شاخت دیده می‌شوند، که جریان آن دیروز از نظر خوانندگان گرامی گذشت. در ستون حاشیه کناری این دو عکس دو راپورت کوتاه از مراجعت مجدد دکتر شاخت به کاخ ابیض (کاخ مرمر) و رفتن او و همراهانش به محوطه و میدان هواپیمایی منتشرگردید. و در ادامه از مراسم خداحافظی در میدان فرودگاه دوشان تپه راپورت داده شد.
راپورت نهم
خداحافظی در فرودگاه دوشان تپه
روز پنجم آذر ۱۳۱۵ سه عکس از آخرین حضور دکتر شاخت و همراهانش درصفحه اول جریده اطلاعت چاپ و منتشر شد. این عکس روز گذشته از این خداحافظی در فرودگاه دوشان تپه گرفته شده است و در عکس آقای دکتر سمیعی وزیرخارجه و آقای داور وزیر مالیه در پای هواپیما چند دقیقه قبل از پرواز دیده می‌شوند.
راپورت دهم
یک روز بعد از رفتن آقای شاخت
یک روز بعد از رفتن آقای دکتر شاخت از ایران یعنی روز ۶ آذر ۱۳۱۵، جریده اطلاعات دو عکس متعلق به روز قبل را در سمت چپ بالای صفحه اول چاپ کرد که در زیر عکس سمت چپ نوشته بود: از چپ به راست آقای داور وزیر مالیه، (که با آقای نوری اسفندیاری صحبت می‌کند.) آقای انصاری، آقای وثیقی کفیل اداره کل تجارت. در زیر عکس سمت راست نیز نوشته شده: دکتر شاخت با یک خانم آلمانی که درمیدان فرودگاه دوشان تپه به مشایعت آمده است، قبل از پرواز صحبت می‌کند.
***
حکایت دومین سفر دکتر شاخت و دیدار با دکتر مصدق
مرحوم حسین مکی در صفحاتی از جلد پنجم «کتاب سیاه»، که توسط انتشارات امیر کبیر منتشر شده مطالبی درباره دومین سفر دکتر شاخت درزمان نخست وزیری دکتر مصدق به ایران نگاشته است که حکایت از آن دارد دکتر شاخت از سال ۱۳۱۵ تا ۱۳۳۲ همچنان عهده‌دار مقام عالی وزارت اقتصاد آلمان بوده است که روزنامه دنیای اقتصاد نیز با برداشتی ازهمین نکات مطرح شده، در آبان ۱۳۹۱ مطالبی نوشته است و مجله تجارت فردا نیز با استفاده ازهمین کتاب در شماره ۳۰۶، شنبه ۲۷ بهمن ۱۳۹۷ گزارشی را در این باره منعکس کرده است. در گزارش روزنامه دنیای اقتصاد آمده است: رضا شاه از همان آغاز حکومت نظرخوشی نسبت به برقراری ارتباط با آلمان داشت، در دوران او مهندسین و صاحبان صنایع این کشور حضور موثری در ایران داشتند. یکی از آنها دکتر شاخت بود که در بیستم آبان سال ۱۳۱۴ (که شاید منظور این مقاله دیداردر ۱۵ آذر ۱۳۱۵ باشد) به ایران آمد. در ادامه آمده است: شاخت دومین بار در مهر سال ۱۳۳۱ و در زمان دولت مصدق به تهران آمد و در زمینه اقتصاد بدون نفت و سیاست‌های مالیاتی و پولی و رساندن هزینه‌های دولت به حداقل پیشنهادهایی را ارائه داد. اما کودتای ۲۸مرداد جایی برای اجرای راهکارهای این اقتصاددان باقی نگذاشت.
نقش ساخت در آلمان
برای آنکه مقیاسی از تورم به‌دست آید توجه کنید که در ۱۹۱۳، یک دلار آمریکا معادل ۲ /۴ مارک آلمان بود. در ۲۰ نوامبر ۱۹۲۳ یک دلار در بورس برلن به ۲/ ۴ تریلیون یعنی هزار میلیارد مارک رسیده بود. در همان روز در بورس کلن یک دلار به ۷ /۱۱ تریلیون مارک رسیده بود. شاخت همان فردی بود که توانست این تورم را مهار کند. وقتی هیتلر از درون ویرانی‌های جنگ‌جهانی اول در رویای احیای امپراتوری آلمان که نامش را رایش‌سوم گذاشته بود به سر می‌برد، در ایران رضاشاه برنامه‌های توسعه آمرانه و بازسازی ایران‌باستان را شتاب داده بود. تلاقی این دو دیدگاه که از نظر ماهیت تا حدودی به هم شبیه بودند، ایران و آلمان را به‌هم نزدیک کرد، ضمن اینکه ایران به دلیل حسن خلق و رفتار مهندسان آلمانی در پروژه‌های ساختمانی و تا حدودی فنی، خاطره خوبی از آنها داشت. در این زمان البته تبلیغات نژادی آلمانی‌ها مبنی بر مشترک بودن نژاد آریایی دو ملت ایران و آلمان، در این نزدیکی و همراهی نیز بی‌تأثیر نبود. اتاق تجارت ایران و آلمان هم در پی توسعه روابط اقتصادی دو کشور شکل گرفت.
شاخت در دوران نخست وزیری محمد مصدق به ایران دعوت شد.بر پایه مطلبی که حسین مکی در جلد پنجم کتاب سیاه، که با عنوان سال‌های نهضت ملی منتشر شده، از قول شاخت آورده، نامبرده وقتی در ایران بوده از تهدیداتی که برخی افراد مشکوک می‌کرده‌اند احساس خطر می‌کرده و به این دلیل نمی‌خواسته در کار اقتصاد ایران دخالت کند.
شما چه نظری دارید؟