روفیا تیرگری
کتاب« سد ارمنی مسیر توران» مسأله کریدور ادعایی زنگزور اثر روبن ملکنیان و واروژان کغامیان، ترجمه محمود رضایی رامشه به تازگی توسط نگارستان اندیشه منتشر شده است. در این کتاب منشأ پیدایش تحول و تلاش‌ها برای اجرای ایده کریدور ادعایی زنگزور بررسی شده است. نشست عصر یکشنبه‌های بخارا که در تاریخ بیست‌وششم مهرماه در محل مرکز همایش‌های بین‌المللی رایزن برگزار شد به نقد و بررسی این کتاب اختصاص یافت.
سابقه تاریخی کریدور زنگزور
دکتر احمد کاظمی، دکترای حقوق بین‌الملل و کارشناس مسائل قفقاز درباره اهمیت تاریخی کتاب می‌گوید: کتاب حاضر به خوبی توانسته مجموعه تحولاتی را که از سال ۱۹۱۴ در جنگ جهانی اول رخ داد به ویژه سالهای ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۰ که بحث ادعایی کریدور زنگزور طرح می‌شود معرفی و مخاطب را با فرایند روزانه،هفتگی، ماهانه و تحرکات آن زمان توسط آذربایجان، ارمنستان و قدرت‌های ذیربط آشنا کند. اهمیت بنیادین این نگاه تاریخی از آن رو است که بعد از سال ۱۳۹۹ ما شاهد بودیم که طیفی از تحلیل‌گران و برخی از دیپلمات‌ها تلاش داشتند موضوع کریدور زنگزور را به یک موضوع روز که تاریخی مثلاً یکی دو ساله دارد تقلیل بدهند و به نوعی سابقه تاریخی طولانی این کریدور را تقطیع می‌کردند. نقطه قوت کتاب هم این موضوع ا ست که کریدور زنگزور در اوایل قرن بیستم در دوره جنگ جهانی اول یکی از مهم‌ترین موضوعات ژئوپلتیکی قفقاز بوده است.
وقتی تحولات آن سالها را در نظر بگیریم متوجه می‌شویم که نگاه کتاب به جهان ابداعی ترک تا چه حد اهمیت دارد. در واقع کتاب ما را با دریچه‌ای آشنا می‌کند و آن بحث ایده پان ترکیسم است که در ورای ایده پان تورانیسم قرار دارد که ما از طریق آن به ۱۰۰ سال باز عقب‌تر از جنگ جهانی اول برمی‌گردیم.
توران بزرگ
دکتر کاظمی در ادامه می‌گوید: ایده پان تورانیسم توسط نظریه‌پردازان یهودی مثل الموگ کوهن و... مطرح می‌شود که مبنای آن تأسیس جهان ترک از سین‌کیانگ چین تا دریای مدیترانه، آسیای مرکزی، کاسپین، قفقاز شمالی، بخش‌هایی از ایران تا قبرس را شامل می‌شود. وقتی با نظریه‌پردازان پان تورانیسم در این کتاب آشنا می‌شویم به نوعی چارچوب تحلیلی خوبی برای تحولات امروز پیدا می‌کنیم. در اواخر دوره عثمانی و اوایل جمهوری ترکیه برخی از نظریه‌پردازان مانند ضیاگوک آلپ، آلپ ارسلان تورکش و عمر سیف‌الدین در مقالات و کتابهای متعدد نظریه پان تورانیسم و جهان ترک را مطرح می‌کردند.
ضیاگوک آلپ بیشترین نظریه‌پردازی را در این زمینه ارائه داده است، به اعتقاد وی وطن ترک‌ها نه ترکیه و ترکستان بلکه توران بزرگ است. تا آنجایی که تأکید دارد سرزمین دشمنان به ویرانه تبدیل خواهد شد و ترکیه سر بر خواهد آورد و تبدیل به توران خواهد شد. مرحله سر برآوردن ترکیه از سال ۱۹۲۳ آغاز شد. اما مرحله دوم گمان می‌رود سال ۲۰۲۰ (۱۳۹۹) آغازی برای رؤیای توران بزرگ باشد.
ممالک تورانی
آلپ تکین یکی از نظریه‌پردازان، ایده‌آل ترکی و پان ترکی را تمام ممالک تورانی می‌داند. سرزمین‌هایی چون افغانستان، چین، ایران، آسیای مرکزی، قفقاز شمالی، کریمه و... . عمر سیف‌الدین از دیگر نظریه‌پردازان ترک در مقاله‌ای با عنوان «توران و دولت تورانی» می‌نویسد که رسیدن به توران منوط به گذشتن از قفقاز و در عین حال تضعیف و تجزیه روسیه و ایران است.
وقتی ما به نگاه این نظریه‌پردازان در آن سالهای دور دقیق می‌شویم امروز با تحولاتی که در قالب تقویت دولت‌های ترک و گام‌های ژئوپلتیکی در قالب پرچم واحد، الفبای واحد، رسانه واحد، اقتصاد واحد و... دنبال می‌شود؛ متوجه می‌شویم که بحث کریدور ادعایی زنگزور که موضوع اصلی این کتاب است از یک عقبه تاریخی و ژئوپلتیکی بسیار عمیق برخوردار است.
این استاد حقوق بین‌الملل و کارشناس مسائل قفقاز خاطرنشان می‌کند: این‌که امروز می‌بینیم وزارت آموزش و پرورش و وزارت تحصیل ترکیه می‌آید در کتابهایی به اسم کمک‌درسی بحث جهان ترک یا همان روایت تورانی را به دانش‌آموزان آموزش می‌دهد و در نقشه‌ای که برای آن ترسیم می‌کند بخش‌هایی از ایران، روسیه، آسیای مرکزی و چین را به نمایش می‌گذارد نشان از آن دارد که موضوع جهان ترک صرفاً یک روایت ایدئولوژیکی و فرهنگی نیست و در واقع پشت مفهوم جهانی ترک و اتصال آن به دیگر ممالک که تنها مانع آن ارمنستان است، یک نگاه ژئوپلتیکی تهاجمی وجود دارد.
ژئوپلتیکی تهاجمی
دکتر کاظمی در ادامه سخنانش می‌گوید: ژئوپلتیک تهاجمی با روش‌های مختلف تلاش کرده تا به نوعی به اهداف خود برسد. از طریق کاربرد زور از سال ۲۰۲۰، از طریق مذاکرات سیاسی، از طریق تطمیع اقتصادی و انرژی و مشوق اقتصادی برای ارمنستان شامل انرژی ارزان، درآمد ترانزیتی بالا، خروج از انزوا و... مشوق‌ها آنچنان دلفریب است که مقام ارمنی می‌آید می‌گوید که چه عیبی دارد ما پلی برای جهان ترک باشیم. در صورتی که این نگاه با آن نگاه ژئوپلتیکی جهان ترک تفاوت بسیار دارد. در نگاه ژئوپلتیکی جهان ترک آینده‌ای برای ارمنستان متصور نیست.
احیای امپراتوری تورانی
در خصوص زمان انتشار کتاب و تأثیر آن دکتر کاظمی می‌گوید: انتشار این کتاب در فضایی صورت گرفته که هم در ایران و هم در ارمنستان به نوعی جریان مؤثر و ذی‌نفوذی تلاش داشته که موضوع درگیری ارمنستان، آذربایجان در جنگ‌های دوم و سوم قره‌باغ را صرفاً یک سری اختلافات ارضی تقلیل دهند. اما این کتاب به ما نشان می‌دهد که در کنار فرایندهای ژئوپلتیکی کلانی که در غرب آسیا با محوریت غزه، لبنان، یمن می‌گذرد و همچنین فرایندهای ژئوپلتیکی که در اوراسیا با محوریت اوکراین می‌گذرد و از قضا تعهدی که دولت ما به ملت‌های تحت ستم دارد صرفاً نگاه دولت مردان ما فقط نباید به این دو جریان باشد. یک جریان سومی هم وجود دارد و آن احیای امپراطوری تورانی است که از ۲۰۰ سال پیش انگلیسی‌ها به دنبال احیای آن بودند.
ناتوی ترکی
احیای امپراتوری تورانی ابتدا برای مقابله با اسلاویسم، اسلام، اتحاد اسلامی و سپس برای مقابله با چینی‌ها و امروز هم برای مقابله با سه کشور چین، ایران و روسیه تلاش می‌کند. یک جریان یا کلان روند ژئوپلتیکی که توسط محور ساکسونی و عبری و ترکی دنبال می‌شود فارغ از هرگونه اختلافات تاکتیکی که گاه قصد فریب بازیگران منطقه‌ای را دارد. هدفش این است که یک جهانی به عنوان پشتیبان جهان غرب و جهان صهیونی در منطقه در دو سوی کاسپین تاریخی شکل بگیرد و تمام معاملات ترانزیتی، انرژی و امنیتی در منطقه را در دست گرفته و به نوعی نقش ناتوی ترکی را در منطقه ایفا کند.
کریدور موازی با مرز ایران
سرگی بار سقیان پژوهشگر تاریخ در ارتباط با سابقه تاریخی ایجاد کریدوری موازی با مرز ایران می‌گوید: در سال ۱۹۲۶ گریگور گریگوریان فعال ارمنی می‌نویسد دستهایی دارند فشار می‌آورند تا کریدوری موازی با مرز ایران باز کنند. اینها می‌خواهند مرزهای بین ایرانیان و ارمنینان را نابود کنند... قصه مربوط به ۱۰۰ سال پیش از این می‌باشد. یعنی ۱۰۰ سال است که این موضوع در دستور کار قرار دارد.
امروز موضوع معادله با ورود سلاح اسرائیلی و کمک‌های غربی کاملاً متفاوت شده است. بعد از جنگ قره‌باغ حکومت آذربایجان به ارمنستان هشدار می‌دهد یا این کریدور را به ما می‌دهید یا به زور از شما می‌گیریم. جا دارد در ارتباط با این موضوع به نقل قولی از ولادیمیر موسیسیان رئیس شورای وزرای ارمنستان اشاره کنم: فرض کنید که شما برای مهمانی به خانه ما آمده‌اید ما به عنوان صاحب‌خانه درخواست می‌کنیم که شما از کنار میز رد شوید و به اتاق دیگر بروید ولی شما معتقدید که از روی میز باید رد شوید. این افسار گسیختگی است و ما اجازه نمی‌دهیم که در خانه ما با عادت خودتان رفتار کنید.
آن چیزی که امروز در ارمنستان اتفاق می‌افتد همین است. یعنی دولت فعلی اجازه داد با تغییر اسم کریدور زنگزور به شاهراه ترامپ، همان اتفاق بیفتدمقاومت ۱۰۰ ساله سیاست‌مداران ارمنستان که این اجازه را به باکو نداده بودند.
با یک امضای هشت اوت ترامپ، علی‌اف و پاشینیان دارد به هدر می‌رود. من به عنوان یک ایرانی ارمنی تصورم این است که اگر ایران نبود استان سیونیک ارمنستان هم شاید تا به امروز تجزیه می‌شد. حاکمیت در ایران به طور رسمی اعلام کرد من با سیاست‌هایی که منجر به تغییر مرزهای ایران و ارمنستان می‌شود مخالفم. چون رهبر شهید معتقد بودند که این مسیر یک راه ارتباطی چند هزار ساله است.
شما چه نظری دارید؟