دکتر جواد تقی‌زاده فیروزجایی
اهمیت و مزایای کارآفرینی و نوآوری در برنامه‌های مراکز علمی کارآفرینی و نوآوری نیروی محرکه رشد اقتصادی و پیشرفت اجتماعی هستند. آنها به توسعه محصولات، خدمات و فناوری‌های جدید کمک می‌کنند که منجر به افزایش بهره‌وری، بهبود کارایی و افزایش رقابت می‌شود. فعالیت‌های کارآفرینی کسب وکارهای جدید ایجاد می‌کند، فرصت‌های شغلی ایجاد می‌کند و به درآمد مالیاتی کمک می‌کند، شکوفایی اقتصادی و رفاه اجتماعی را افزایش می‌دهد. خوشبختانه در سال‌های اخیر با تأسیس نهادهایی مانند اداره یا مدیریت کارآفرینی و نوآوری در ساختار سازمانی دانشگاه‌ها حرکت رو به جلویی در این حوزه صورت گرفته است.
دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی مولدهای کلیدی دانش و نوآوری هستند. آنها تحقیقات پیشرفته انجام می‌دهند، فارغ التحصیلان ماهر تولید می‌کنند، و بسترهایی را برای همکاری و تبادل دانش فراهم می‌کنند. استقبال از کارآفرینی و نوآوری به دانشگاه‌ها این امکان را می‌دهد که سرمایه فکری خود را به منافع ملموس برای جامعه تبدیل کنند.
مزایای گنجاندن نوآوری در برنامه‌های درسی
یک حرکت سازنده که توسط وزارت علوم تحقیقات و فناوری در این راستا انجام گرفته است ارائه دروس کاربینی و کارورزی با محور کارآفرینی و نوآوری است. ادغام کارآفرینی و نوآوری در برنامه‌های درسی دانشگاه مزایای گسترده‌ای دارد:
۱ ـ توسعه ذهنیت‌ها و مهارت‌های کارآفرینی: آموزش کارآفرینی در درس‌ها می‌تواند ذهنیت کارآفرینی را در دانشجویان ایجاد کند و آنها را قادر می‌سازد فرصت‌ها را شناسایی کنند، مشکلات را خلاقانه حل کنند و چالش‌های راه‌اندازی یک کسب‌وکار را حل کنند.
۲ ـ آماده‌سازی برای جایگاه‌های شغلی متنوع: فارغ‌التحصیلان دارای مهارت‌های کارآفرینی برای پیشرفت در طیف وسیعی از مشاغل، از اشتغال سنتی گرفته تا سرمایه‌گذاری‌های کارآفرینی، هستند. این سازگاری، اشتغال‌پذیری و آینده شغلی آنها را افزایش می‌دهد.
۳ ـ پرداختن به مسائل اجتماعی: کارآفرینی و نوآوری را می‌توان برای رسیدگی به مسائل مهم اجتماعی مانند فقر، بیکاری و بی‌اخلاقی‌های اجتماعی در نظر گرفت. دانشگاه‌ها می‌توانند راه‌حل‌های کارآفرینی را برای این چالش‌ها تقویت کنند و به جامعه‌ای عادلانه‌تر و پایدار کمک کنند و در مجموع از معضلات اخلاقی جامعه بکاهند.
برنامه‌های راهبردی برای کارآفرینی و نوآوری
دانشگاه‌ها برای ادغام موثر کارآفرینی و نوآوری در فرآیند خود باید یک برنامه استراتژیک جامع را اتخاذ کنند که شامل حوزه‌های کلیدی زیر باشد:
توسعه برنامه درسی: نظام آموزشی باید دوره‌ها و کارگاه‌های کارآفرینی را در رشته‌های مختلف ادغام کند تا اطمینان حاصل شود که همه دانش‌آموزان در معرض مفاهیم و مهارت‌های کارآفرینی قرار می‌گیرند. درس‌هایی مانند کاربینی و کارورزی با این دید ارائه شده است.
اکوسیستم حمایت از کارآفرینی: مراکز (رشد) یا هسته‌هایی را ایجاد کنید که به کارآفرینان مشتاق حمایت همه‌جانبه، ارائه مشاوره، تأمین مالی و فرصت‌های شبکه‌سازی را ارائه می‌کنند. برای این مورد، حمایت از هسته‌های رشد از طرف معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و طرح جهاد علمی، حرکتی سازنده است که در سال‌های اخیر در کشور صورت گرفته است.
همکاری در صنعت: تقویت مشارکت با شرکای صنعتی برای تسهیل انتقال دانش، ایجاد مشترک راه‌حل‌های نوآورانه و دسترسی به فرصت‌های بازار مصداق این مورد است. پارک‌های علم و فناوری نقش مهمی در این راستا بازی می‌کنند.
فرهنگ کارآفرینی: پرورش فرهنگ کارآفرینی در دانشگاه، ترویج ریسک‌پذیری، نوآوری و همکاری بین اساتید، کارکنان و دانشجویان از مؤلفه‌های این مورد است.
جوایز و قدردانی کارآفرینی: از دستاوردهای کارآفرینی دانشجویان، اساتید و فارغ التحصیلان تقدیر و تشکر کنیم و ارزش و اهمیت کارآفرینی را نشان دهیم.
رفع بیکاری از طریق کارآفرینی و نوآوری
دانشگاه‌ها و مراکز علمی می توانند نقش مهمی در رفع بیکاری اجتماعی ایفا کنند:
آموزش کارآفرینی برای گروههای کم‌نماینده: برنامه‌های آموزش کارآفرینی را به سمت گروههای کم‌نماینده هدف‌گذاری کنید و مهارت‌ها و دانش را برای راه‌اندازی سرمایه‌گذاری‌های موفق در اختیار آنها قرار دهید. به عنوان مثال آموزش قالی‌بافی به زنان بی‌بضاعت و کم بضاعت روستایی در گذشته مصداق این مورد است. یا دولت برای زنان سرپرست خانوار نیز باید برنامه‌های کارآفرینی را اجرا کند
انتقال فناوری و توسعه کارآفرینی: همکاری با جوامع محلی برای شناسایی و رفع نیازهای آنها، استفاده از تخصص دانشگاه برای توسعه راه‌حل‌های کارآفرینی که فرصت‌های شغلی ایجاد می‌کند.
اسپین‌آف‌ها و ایجاد استارت‌آپ‌ها: حمایت از ایجاد شرکت‌های اسپین‌آف و استارت‌آپ‌ها از تحقیقات دانشگاهی که منجر به ایجاد شغل و رشد اقتصادی می‌شود.
آموزش کارآفرینی برای افراد شاغل: باید برنامه‌های آموزشی کارآفرینی را برای افرادی که به دنبال انتقال به نقش‌های کارآفرینی یا افزایش مهارت‌های کارآفرینی خود هستند، ارائه کرد. این برنامه‌ها به شکل کارگاه‌های ضمن خدمت می‌تواند برای کارکنان اجرا شود.اینها نشان می‌دهند که دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی در خط مقدم خلق دانش و نوآوری قرار دارند و نقشی محوری در شکل دادن به آینده جامعه ایفا می‌کنند. پذیرش کارآفرینی و نوآوری در این مؤسسات نه تنها باعث رشد اقتصادی و ایجاد شغل می‌شود، بلکه آنها را برای مقابله با چالش‌های اجتماعی مهم مانند بیکاری، فقر و نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی توانمند می‌کند.
نیروهای محرک رشد اقتصادی و پیشرفت اجتماعی
کارآفرینی و نوآوری کاتالیزورهای پیشرفت اقتصادی و رفاه اجتماعی هستند. آنها به توسعه محصولات، خدمات و فناوری‌های جدید کمک می‌کنند که منجر به افزایش بهره‌وری، بهبود کارآیی و افزایش رقابت می‌شود. فعالیت‌های کارآفرینی فرصت‌های شغلی ایجاد می‌کند، صنایع جدید ایجاد می‌کند، و تنوع اقتصادی را پیش می‌برد و چشم‌انداز اقتصادی پویا و انعطاف‌پذیر را تقویت می‌کند. در عرصه مدیریت دانشگاه‌ها و مراکز علمی نباید از ساخت ساختار مدیریتی قوی که در آن تعارض منافع نداشته باشد غافل باشند، چون هر نوع ساختار مدیریتی غلط در مراکز علمی می‌تواند از خروجی‌های کارآفرینی و نوآوری این مراکز بکاهد.
دانشگاه؛ قطب نوآوری و پرورش استعداد
دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی به عنوان کانون نوآوری، تولید دانش جدید، انجام تحقیقات پیشرفته، و تولید فارغ التحصیلان ماهر که نیروی محرکه رشد اقتصادی هستند، عمل می‌کنند. آنها بسترهایی را برای همکاری و تبادل دانش فراهم می‌کنند و دیدگاه‌ها و تخصص‌های مختلف را برای رسیدگی به چالش‌های پیچیده و تبدیل ایده‌ها به راه‌حل‌های ملموس گرد هم می‌آورند. البته مسأله کارآفرینی و نوآوری در همه حوزه‌ها و ارگان‌ها و اصناف شغلی مطرح است ولی چیزی که دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی را برجسته می‌کند دسترسی به علوم تمام حوزه‌های علم و فناوری است. این سبب می‌شود تنوع بیشتری از نوع کارآفرینی و نوآوری در جامعه به وجود آید و همچنین کمک بیشتری به دانش بنیان بودن این نوع کارآفرینی و نوآوری کند و جامعه را در مسیر پیشرفت علم و صنعت قرار دهد.
برنامه راهبردی برای تقویت کارآفرینی و نوآوری
برای استفاده مؤثر از قدرت کارآفرینی و نوآوری، دانشگاه‌ها باید یک برنامه استراتژیک جامع را اتخاذ کنند که شامل حوزه‌های کلیدی زیر باشد:
الف ـ توسعه برنامه درسی: دوره‌ها و کارگاه‌های کارآفرینی را برای رشته‌های مختلف اجرا کنیم تا اطمینان حاصل شود که همه دانش‌آموزان در معرض مفاهیم و مهارت‌های کارآفرینی قرار می‌گیرند. برنامه‌های تخصصی کارآفرینی را ارائه دهیم که آموزش و راهنمایی عمیق را برای کارآفرینان مشتاق ارائه می‌دهد. ادغام کارآفرینی و نوآوری در برنامه‌های درسی دانشگاه برای تجهیز فارغ التحصیلان به مهارت‌ها و ذهنیت‌های لازم برای پیشرفت در دنیایی که به سرعت در حال تحول است ضروری است. با گنجاندن آموزش کارآفرینی در دوره‌های آموزشی و حتی واحدهای درسی دانشگاه‌ها می‌توانند فرهنگ نوآوری، حل مسأله و ریسک‌پذیری را پرورش دهند و نسل بعدی کارآفرینان و نوآوران را پرورش دهند.
ب ـ اکوسیستم حمایت از کارآفرینی: مراکز اختصاصی ایجاد کنیم که از کارآفرینان مشتاق حمایت همه‌جانبه از جمله راهنمایی، تأمین مالی و فرصت‌های شبکه‌سازی را فراهم می‌کنند.
تسهیل دسترسی به سرمایه‌گذاران خطرپذیر و کارفرماهای دولتی و خصوصی برای حمایت از رشد و توسعه استارت‌آپ‌ها یک راهکار اساسی است. در این راستا می‌توان از ظرفیت خیرین نیز بهره برد. تغییر ساختار سازمانی نهادهای دولتی در تقویت این امر می‌تواند یک حرکت مؤثر باشد. به عنوان مثال از زمانی که معاونت علمی و فناوری رئیس‌جمهور شکل گرفته و در پی آن پارک‌های علمی و فناوری در دانشگاه ایجاد شده ، توسعه این بخش چشمگیر بوده است.
پ ـ همکاری در صنعت: برای تسهیل انتقال دانش، ایجاد راه‌حل‌های نوآورانه و دسترسی به فرصت‌های بازار باید مشارکت‌های قوی با شرکای صنعتی ایجاد کرد. برای این کار لازم است که تشویق به کارآموزی در صنعت برای دانش آموزان و دانشجویان برای کسب تجربه عملی و ایجاد شبکه با متخصصان صنعت صورت گیرد. همچنین با مشارکت بخش خصوصی ساخت مراکز نوآوری می‌تواند دانشگاه‌ها و مراکز علمی را در این راستا چابک نماید.
ت ـ پرورش فرهنگ کارآفرینی: ایجاد یک محیط حمایتی و تشویقی که ریسک‌پذیری، نوآوری و همکاری را بین اساتید، کارکنان و دانشجویان ترویج می‌کند. برگزاری رویدادها، نمایشگاه‌ها، مسابقات و کارگاه‌های کارآفرینی نظام آموزشی برای برانگیختن روحیه کارآفرینی دانش‌آموزان و دانشجویان و نشان دادن استعدادهای آنها می‌تواند در این راستا حرکت کند. البته فرهنگ کارآفرینی می‌تواند ریشه‌ای‌تر توسط رسانه‌ها در جامعه نهادینه شود که این مستلزم ارائه حاکمیت در این راستا است.
ث ـ شناخت و پاداش دستاوردهای کارآفرینی: برای تقویت ارزش و اهمیت کارآفرینی، دستاوردهای کارآفرینی دانشجویان، استادان و فارغ‌التحصیلان را به رسمیت بشناسیم و از آنها تجلیل نماییم. همچنین جوایز و برنامه‌های تقدیر را برای ایجاد انگیزه برای تلاش‌های کارآفرینانه در جامعه دانشگاهی ایجاد کنیم.
تحول آموزش در عصر هوش مصنوعی
هوش مصنوعی یکی از وجهه‌های فناوری‌های جدید است که می‌تواند در عرصه‌های مختلف باعث پیشرفت شود که در زیر به چند مورد آن اشاره می‌کنیم:
رشد اقتصادی(افزایش بهره‌وری): هوش مصنوعی می‌تواند وظایف تکراری را خودکار کند، و به کارگران اجازه می‌دهد روی کارهای پیچیده‌تر و خلاقانه‌تر تمرکز کنند و در نتیجه بهره‌وری و کارآیی کلی را افزایش دهند. برای مثال، در تولید، ربات‌های مجهز به هوش مصنوعی می‌توانند وظایف را با دقت و سرعت انجام دهند و کارگران انسانی را برای مسئولیت‌های سطح بالاتر آزاد کنند. هوش مصنوعی می‌تواند منجر به ایجاد صنایع و مدل‌های تجاری جدید شود. به عنوان مثال، استارت‌آپ‌های مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند محصولات و خدمات نوآورانه را توسعه دهند و رشد اقتصادی و جذب سرمایه‌گذاری را افزایش دهند.
بهبود تشخیص و درمان: هوش مصنوعی می‌تواند مقادیر زیادی از داده‌های پزشکی را تجزیه و تحلیل کند تا به پزشکان در تشخیص دقیق‌تر و سریع‌تر بیماری‌ها کمک کند. الگوریتم‌های هوش مصنوعی همچنین می‌توانند برنامه‌های درمانی شخصی‌سازی شده را بر اساس داده‌های بیمار توصیه کنند که منجر به نتایج بهتری برای بیمار می‌شود.
هوش مصنوعی می‌تواند با تجزیه و تحلیل داده‌های پیچیده بیولوژیکی و شناسایی نامزدهای بالقوه برای آزمایش‌های بالینی، کشف داروها و درمان‌های جدید را تسریع بخشد. امروزه نرم افزارهایی در کشور ما هم در این حوزه نوشته شده است.
آموزش و پرورش: هوش مصنوعی می‌تواند محتوای آموزشی را متناسب با نیازهای دانش‌آموزان تنظیم کند و به آنها کمک کند تا با سرعت خودشان یاد بگیرند و نتایج کلی آموزشی را بهبود بخشند. به عنوان مثال، سیستم‌های آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند درس‌ها را بر اساس نقاط قوت و ضعف دانش‌آموز تطبیق دهند.
همچنین هوش مصنوعی می‌تواند بینش‌هایی در مورد عملکرد دانش‌آموزان به معلمان ارائه دهد و به آنها امکان می‌دهد مناطقی را که دانش‌آموزان به حمایت بیشتری نیاز دارند شناسایی کنند و روش‌های آموزشی خود را بر این اساس تنظیم کنند. البته این برای کشور ما که تنوع قومی و سطوح فرهنگی و درآمدی مختلف دارند می‌تواند مفید باشد.
کشاورزی(بهینه‌سازی بازده محصول): هوش مصنوعی می‌تواند داده‌های حسگرها، پهپادها و ماهواره‌ها را برای بهینه‌سازی آبیاری، کوددهی و کنترل آفات تجزیه و تحلیل کند که منجر به بازده محصول بالاتر و شیوه‌های کشاورزی پایدارتر می‌شود.
تجزیه و تحلیل پیش بینی کننده: هوش مصنوعی می‌تواند الگوهای آب و هوا و روند بازار را پیش‌بینی کند و به کشاورزان کمک می‌کند تا تصمیمات آگاهانه‌ای در مورد کاشت و برداشت بگیرند. البته مقیاس‌های کوچک زمین‌های کشاورزی در ایران که بعد از اصلاحات ارضی شاه (انقلاب سفید) و رشد تورم‌گونه جمعیت در مقاطعی صورت گرفته، استفاده از این امکانات را برای ما محدود می‌کند.
حمل و نقل(زیرساخت هوشمند): هوش مصنوعی می‌تواند مدیریت ترافیک را بهبود بخشد و ازدحام را از طریق تجزیه و تحلیل بی‌درنگ داده‌های ترافیک و بهینه‌سازی سیگنال‌های ترافیکی کاهش دهد. البته در آینده نزدیک وسایل نقلیه خودمختار با هوش مصنوعی می‌توانند ایمنی جاده را افزایش دهند، تصادفات را کاهش دهند و گزینه‌های حمل و نقل کارآمدتری را ارائه دهند.
امنیت عمومی(پیشگیری از جرم): هوش مصنوعی می‌تواند داده‌های دوربین‌های نظارتی و رسانه‌های اجتماعی را برای شناسایی تهدیدهای بالقوه و جلوگیری از فعالیت‌های مجرمانه تجزیه و تحلیل کند. به عنوان مثال، مدل‌های پلیسی پیش‌بینی‌کننده می‌توانند به سازمان‌های مجری قانون کمک کنند تا منابع را به طور مؤثرتری تخصیص دهند. هوش مصنوعی می‌تواند با تجزیه و تحلیل داده‌ها از منابع مختلف، برای پیش‌بینی و واکنش مؤثرتر به بلایای طبیعی کمک کند.
حفاظت از محیط زیست: هوش مصنوعی می‌تواند تغییرات محیطی و جمعیت حیات وحش را نظارت کند و به به حفاظت از منابع طبیعی کمک کند. هوش مصنوعی می‌تواند مصرف انرژی در ساختمان‌ها و صنایع را بهینه کند، ضایعات را کاهش دهد و انتشار کربن را کاهش دهد.
خدمات دولتی(ساده‌سازی فرآیندها): هوش مصنوعی می‌تواند وظایف اداری را خودکار کند و کارآیی خدمات دولتی را بهبود بخشد و آنها را در دسترس‌تر و پاسخگوتر به نیازهای شهروندان کند. همچنین هوش مصنوعی می‌تواند مجموعه داده‌های بزرگ را تجزیه و تحلیل کند تا بینشی در مورد اثربخشی سیاست‌ها ارائه دهد و به دولت‌ها در تصمیم گیری‌های مبتنی بر داده کمک کند.
با استفاده از هوش مصنوعی در این زمینه‌ها، کشورها می‌توانند به توسعه پایدار دست یابند، کیفیت زندگی شهروندان خود را بهبود بخشند و در اقتصاد جهانی رقابت کنند. آماده‌سازی نسل جدید برای استفاده از این دست فناوری‌ها می‌تواند نقشی کلیدی در چشم‌انداز پیشرفت داشته باشد که این آماده‌سازی باید در نظامی آموزشی دیده شود. به طور خلاصه می‌توان موارد زیر را برشمرد:
به استقبال فناوری‌ها برای آموزش برویم: هوش مصنوعی و فناوری‌های پیشرفته را در کلاس درس ادغام کنیم تا یادگیری را افزایش دهیم. به عنوان مثال: از سیستم‌های آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی مانند معلم هوشمند استفاده کنیم که با سرعت یادگیری هر دانش‌آموز سازگار است.
شبیه‌سازی‌های تعاملی در موضوعاتی مانند فیزیک و شیمی می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند تا مفاهیم پیچیده را تجسم کنند. آزمایشگاه‌های مجازی به دانش‌آموزان اجازه می‌دهند تا آزمایش‌ها را در محیطی امن و کنترل‌شده انجام دهند.
تفکر انتقادی را در دانش آموزان توسعه دهیم: دانش‌آموزان را تشویق کنیم تا مسائل را به صورت خلاقانه تجزیه و تحلیل، ارزیابی و حل کنند چون این از مهارت‌های مهم شغلی نسل آینده به حساب می‌آید.
سواد دیجیتال دانش آموزان را تقویت نماییم: به دانش‌آموزان بیاموزیم که چگونه از فناوری به صورت اخلاقی و ایمن استفاده کنند و چگونه اطلاعات آنلاین را به طور انتقادی ارزیابی کنند. به عنوان مثال: آموزش‌هایی در مورد شناسایی اخبار جعلی و تأیید منابع برگزار کنیم. به دانش‌آموزان در مورد ردپای دیجیتال و حریم خصوصی آنلاین آموزش دهیم.
تشویق به همکاری و کار تیمی: ترویج کار تیمی و یادگیری مشارکتی از طریق فناوری. به عنوان مثال: از ابزارهای آنلاین همکاری مانند گوگل داکس استفاده کنیم، جایی که دانش‌آموزان می‌توانند به طور همزمان روی پروژه‌های گروهی کار کنند. اتاق‌های مجازی در ابزار کنفرانس ویدیویی می‌توانند بحث‌های گروهی کوچک را تسهیل کنند.
هوش عاطفی دانش آموزان را پرورش دهیم: به دانش‌آموزان کمک کنیم تا احساسات خود را درک و مدیریت کنند و با دیگران همدردی کنند. از فعالیت‌های ایفای نقش برای آموزش همدلی و حل تعارض استفاده کنیم. تمرینات ذهن آگاهی می‌تواند به دانش‌آموزان در مدیریت استرس و بهبود تمرکز کمک کند. یادگیری شخصی دانش‌آموزان با هوش مصنوعی را الزام کنیم. از هوش مصنوعی برای تطبیق محتوای آموزشی با نیازهای فردی دانش‌آموزان استفاده کنیم.
البته نسل جدید باید بر خطرهای ورود هوش مصنوعی به زندگی بشرمانند: کاهش خالقیت فردی، کاهش روابط شخصی افراد، کمی شدن ارزیابی ها و... آگاه باشند و با آگاهی از حریم خصوصی داده‌ها، سوگیری الگوریتمی و تأثیر هوش مصنوعی بر اشتغال با آن کار نمایند. دانش آموزان را تشویق کنیم تا به طور انتقادی در مورد مسئولیت‌های ایجاد و استفاده از فناوری فکر کنند.۱
پانویس
۱ – این مقاله بخشی از کنفرانس علمی دکتر تقی‌زاده فیروزجایی با عنوان « نوآوری و تحول نظام آموزشی برای چشم انداز پیشرفت در عصرهوش مصنوعی» در چهاردهمین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت است.
شما چه نظری دارید؟