این وضعیتی است بغرنج که ناشی ازآن ، روستاییان و به‌ویژه نسل جوانان، چشم‌انداز روشنی برای زیست، اشتغال، پیشرفت و ارتقای کیفیت زندگی در محل سکونت خود نمی‌بینند. در مواجهه با این شرایط، مسأله اصلی فقط خروج جمعیت از روستا نیست، بلکه محدود شدن امکان انتخاب، زیستن و شکل‌گیری آینده در همان جغرافیایی است که افراد به آن تعلق دارند. از این رو، هر سیاست توسعه روستایی که به دنبال کاهش مهاجرت و تحقق عملی آن است، ضروری است که قبل از هر چیز به بازسازی فرصت‌های زندگی و گسترش ظرفیت‌های اقتصادی و اجتماعی در روستاها توجه کند.

یکی از عرصه‌هایی که برای تحقق این مهم قابلیت‌های عملی موثری دارد، صنایع دستی ایران است. چراکه برخلاف بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی که نیازمند سرمایه چشمگیر و انتقال نیروی کار به مراکز صنعتی و شهری هستند، صنایع دستی می‌تواند بر پایه منابع محلی، مهارت‌ها، دانش بومی و نیروی انسانی موجود در روستا شکل بگیرد. صنایع‌دستی امکان تبدیل داشته‌های بومی و مهارتی جامعه جامعه روستایی به ارزش اقتصادی را فراهم کرده و بین هویت محلی و معیشت اقتصادی پیوند برقرار می‌کند. این ویژگی سبب می‌شود که توسعه صنایع‌دستی در روستاها فقط به معنای افزایش تولید یا فروش محصول نباشد، بلکه بستری برای تقویت پایدار بنیان‌های اقتصادی و اجتماعی روستاهای ایران ایجاد نماید.

این تاثیرگذاری صنایع دستی بر زیست روستاییان را از منظرهای مختلفی می‌توان مورد بررسی قرار و تحلیل قرار دارد. “آمارتیا سن”، اقتصاددان برجسته و برنده جایزه نوبل در نظریه «رویکرد قابلیت‌ها» (CapabilityApproach) می گوید توسعه با میزان کمی درآمد یا رشد تولید مورد سنجش قرار نمی‌گیرد، بلکه ملاک اصلی توسعه از نظر وی گسترش قابلیت‌های انسانی و افزایش آزادی افراد برای انتخاب نوع زندگی دلخواهشان است.

به عبارت دیگر آمارتیا سن معتقد است توسعه وقتی اتفاق می افتد که شهروندان نتنها درآمد کافی داشته باشند، بلکه امکان تبدیل کردن آن درآمد و منابع را به فرصت زندگی بهتر، کار، بهبود معیشت و رشد مطلوبشان را در اختیار داشته باشند. حال اگر از دریچه این نظریه بخواهیم جایگاه صنایع دستی را مورد تحلیل قرار دهیم باید افزود که صنایع دستی زمانی می‌تواند به ابزار توسعه مبدل شود که بتواند قابلیت‌های بالقوه در جامعه روستایی را به فرصت‌های واقعی اقتصادی و اجتماعی تبدیل کند.

برای مثال مهارت افراد یک روستا در رشته‌های مختلف صنایع دستی نظیر گلیم بافی، نمدمالی و یا سفالگری تنها میراث هنری یا سنتی نیستند؛ بلکه گونه ای سرمایه انسانی و اجتماعی به شمار می روند که اگر با آموزش تکمیلی، دسترسی به بازار و الگوی مناسب عرضه و فناوری‌های دیجیتال همراه شوند، می‌توانند به منبع درآمد و فرصت شغلی پایدار برای روستاییان تبدیل شده و مانع مهاجرت آنها به شهرهای بزرگ برای یافتن شغل و بهبود معیشت‌شان شود.

این موضوع وقتی در خصوص مهاجرت جوانان مطرح شود اهمیت بیشتری پیدا می کند. یکی از عوامل موثر در مهاجرت نسل جوان، نبود چشم انداز روشن آینده و عدم اماکن پیشرفت در محیط‌های روستایی است. بدیهی است که وجود یک فعالیت درآمدزا به تنهایی نمی‌تواند این مسأله را حل کند؛ چراکه نسل جوان در کنار درآمد کافی، به افق روشن برای آینده، مشارکت فعال اجتماعی، آموزش و جایگاه حرفه ای هم نیاز دارند.

اگر بسترهای لازم برای تولید، عرضه و ارائه صنایع‌دستی در محیط‌های روستایی فراهم آید، امکان پاسخ دهی به این نیازهای نسل جوان فراهم آمده و این بستر موثر در ارتباط با گردشگری، فروش دیجیتال و اتصال به بازارهای داخلی و خارجی، فرصت‌های متنوعی را بوجود خواهد آورد. در چنین وضعیتی جوانان روستا نه فقط به عنوان تولید کننده صنایع دستی، بلکه می‌توانند به عنوان کارآفرین، طراح و یا بازاریاب و فعال اکوسیستم صنایع دستی ایفای نقش کنند.

از سوی دیگر صنایع دستی می‌تواند بستر موثری برای توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی زنان روستایی فراهم آورد. بخش قابل توجهی در دانش بومی و مهارت خلق صنایع دستی در روستاها در اختیار زنان است ولیکن بسیاری از این قابلیت نتوانسته به طور موثر به درآمد مستقل و یا مشارکت اجتماعی زنان منجر شود. از رهگذر صنایع دستی می‌توان امیدوار بود زنان روستایی در قالب تشکل‌های اجتماعی و تعاونی‌ها نقش موثری پیدا کرده و با خلق و عرضه محصولات خود به طور مستقل، به دستاورد اقتصادی مناسب و در نتیجه بهبود معیشت خانوادگی برسند. البته لازم به یادآوری است که این فرایندها صرفا با اتکا به قابلیت صنایع دستی قابل تحقق نیستند و عوامل و مولفه‌های دیگری نظیر دسترسی به آموزش و بهداشت، زیرساخت ارتباطی، حمایت پایدار و خدمات عمومی و... نیز حائز اهمیتند.

از این روست که سیاست‌های توسعه صنایع دستی ایران به طور جدی باید از نگرش تولید محور صرف فاصله گرفته و به سمت توسعه محلی و توانمندسازی جوامع محلی حرکت کند. در برنامه‌های اجرایی نیز ایجاد شبکه‌های کارآمد بازاریابی و فروش، زیرساخت‌های دیجیتال، مشارکت هنرمندان در برنامه‌ها و آموزش مستمر مهارت‌های کسب و کار نیز از جمله اقداماتی است که می‌تواند در به فعلیت رساندن توانایی‌های صنایع‌دستی در ثبات اجتماعی زیست روستایی در ایران موثر باشند.

مسأله این نوشتار پرداختن دستوری به ممانعت مهاجرت روستاییان نیست، بلکه اشاره به شرایطی است که نشان دهد مهاجرت تنها مسیر رسیدن به فرصت زندگی بهتر روستاییان نیست.

صنایع دستی در صورتی که در راهبردهای کلان توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور جایگاه جدی و بنیادین داشته باشد، در این روند نقشی تعیین کننده خواهد داشت. در صورت شکل‌گیری چنین نگرش کلانی، روستاها به مرور تبدیل به محیط‌هایی پویا برای خلق ارزش، کارآفرینی و نوآوری و تحقق فرصت زندگی مناسب خواهند شد و این همان نقطه ای است؛ که صنایع‌دستی را به یکی از ابزارهای توسعه پایدار روستایی تبدیل خواهد کرد.