سعید فلاح فر

گاهی یک اثر هنری در ایران به موضوعی جنجالی تبدیل می‌شود. اما جنجالی شدن یک اثر الزاماً به معنای آن نیست که آن اثر توانسته است «گفت‌وگو» ایجاد کند. این دو مفهوم، اگرچه ممکن است در ظاهر به یکدیگر نزدیک باشند، از نظر فرهنگی و اجتماعی تفاوتی اساسی دارند. جنجال می‌تواند حاصل حاشیه‌های قانونی، سیاسی، اقتصادی، تبلیغاتی یا حتی حضور یک یا چند چهره مشهور باشد. در حالی که گفت‌وگوی فرهنگی زمانی شکل می‌گیرد که خود اثر بتواند پرسشی جدی را وارد فضای عمومی کند، مخاطبان مختلف را به موضع‌گیری وادارد. مفاهیم و ارزش‌های تثبیت‌شده را به چالش بکشد و مهم‌تر از همه، امکان شنیدن دیدگاه دیگری را فراهم کند.
در سال‌های اخیر نمونه‌های متعددی از جنجال پیرامون آثار سینمایی، موسیقی، تئاتر و هنرهای تجسمی دیده‌ایم. مثلاً فیلم‌هایی مانند «پیر پسر» یا «کیک محبوب من» در مقاطعی با بحث‌های حقوقی، اجتماعی، سیاسی یا رسانه‌ای گسترده همراه شده‌اند. در موسیقی نیز گاهی نام خواننده، قیمت بلیت، لغو کنسرت، مجوز یا حضور یک چهره خاص، خود به موضوع اصلی تبدیل شده است. در هنرهای تجسمی نیز قیمت یک اثر، رفتار یک گالری، حضور یک سلبریتی یا یک اتفاق حاشیه‌ای می‌تواند برای مدتی فضای رسانه‌ای را اشغال کند. 
اما پرسش مهم این است: پس از فروکش کردن هیجان، چه چیزی باقی می‌ماند؟ آیا درباره مسأله‌ای که اثر مطرح کرده، گفت‌وگویی شکل گرفته است؟ آیا مخاطب به سراغ خود اثر رفته و آن را دوباره دیده، خوانده یا شنیده است؟ آیا منتقدان توانسته‌اند درباره مضمون، فرم، زبان، ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی اثر بحث کنند؟ آیا دانشگاه، رسانه، مدرسه، نهاد فرهنگی یا حتی خانواده وارد این بحث شده‌اند؟ آیا اختلاف نظرها به شناخت بیشتر منجر شده‌اند؟
 مقدمه تغییری در ساختار حقوقی و جامعه به‌وجود آمده است؟ یا آن‌که تمام ماجرا در چند تیتر خبری، چند پست شبکه‌های اجتماعی، چند دعوای مجازی و چند موضع موافق و مخالف خلاصه شده است؟ این تمایز بسیار مهمی است؛ جنجال مصرف می‌شود، اما گفت‌وگو تولید می‌کند.
جنجال معمولاً به یک اتفاق وابسته است. چیزی رخ می‌دهد، افکار عمومی تحریک می‌شود، گروهی موافق و گروهی مخالف می‌شوند، رسانه‌ها موضوع را بزرگ می‌کنند و پس از مدتی مسئله دیگری جای آن را می‌گیرد. حتی گاهی دوقطبی ایجادشده کاملاً آگاهانه و به عنوان یک تکنیک تبلیغاتی طراحی می‌شود. در اقتصاد توجه، جنجال خود یک سرمایه است. اثر هنری برای دیده شدن به شوک، مخالفت، ممنوعیت، سلبریتی یا حاشیه نیاز پیدا می‌کند. اما گفت‌وگو به زمان نیاز دارد.
 گفت‌وگو از جایی آغاز می‌شود که اثر، پرسشی را در ذهن مخاطب باقی بگذارد؛ پرسشی که پاسخ ساده و فوری نداشته باشد. شاید یکی از مشکلات مهم هنر معاصر ایران نه کمبود آثار بحث‌برانگیز، بلکه کمبود آثاری است که بتوانند بحث را از سطح حاشیه به سطح مسأله ارتقا دهند. این پرسش را می‌توان حتی رادیکال‌تر مطرح کرد: در دو یا سه دهه اخیر، کدام اثر هنری ایرانی توانسته است به اندازه‌ای اثرگذار باشد که یک جریان پایدار فرهنگی و اجتماعی پیرامون خود ایجاد کند؟ کدام فیلم، نمایش، آلبوم موسیقی، رمان، شعر، اثر تجسمی یا پروژه هنری توانسته است مسأله‌ای را وارد زندگی عمومی کند و پس از آن، جامعه را وادار به بازاندیشی کند؟ البته پاسخ «هیچ» نادرست و غیرمنصفانه است. در سینما، ادبیات، تئاتر و موسیقی ایران آثاری وجود داشته‌اند که مسائل مهمی را مطرح کرده‌اند و حتی بر زبان و ذهن جامعه تأثیر گذاشته‌اند. 

هنر و جامعه؛ تقابل یا تعامل
برخی آثار سینمایی توانسته‌اند درباره خانواده، زنان، طبقه اجتماعی، مهاجرت، خشونت، فقر، اخلاق، تنهایی و مناسبات قدرت بحث ایجاد کنند. برخی آثار ادبی نیز تصویری تازه از جامعه ارائه داده‌اند. در موسیقی و هنرهای تجسمی نیز نمونه‌هایی وجود دارد که از محدوده مخاطبان تخصصی خود فراتر رفته‌اند. اما مسأله بر سر شدت، استمرار و نتیجه‌بخشی این تأثیر است. تعداد این نمونه‌ها در مقایسه با حجم عظیم تولیدات فرهنگی، بسیار کمتر از چیزی است که انتظار می‌رود.
بخشی از پاسخ را باید در خود سنت فرهنگی ایران جست‌وجو کرد. هنر در بخش مهمی از تاریخ ایران چنین رسالتی برای خود فرض ندانسته و به‌ویژه در هنرهای سنتی و صنایع‌دستی، اساساً خود را به عنوان نهادی برای «گفت‌وگوی اجتماعی» تعریف نکرده است. نگارگری، قالی، سفال، خوشنویسی، معماری سنتی و بسیاری از هنرهای وابسته به دربار، مذهب، آیین یا زندگی روزمره، البته حامل جهان‌بینی، ارزش‌ها و خاطرات تاریخی بوده‌اند. اما معمولاً قرار نبوده‌اند مانند هنر مدرن و هنرمعاصر، مستقیماً در مقام یک کنشگر اجتماعی بایستند و با مخاطب وارد مناقشه شوند. این مسأله الزاماً ضعف هنر سنتی نیست. بلکه نشان‌دهنده تفاوت کارکردهای تاریخی هنر است. مشکل از زمانی جدی‌تر می‌شود که جامعه وارد جهان مدرن و رسانه‌ای می‌شود، اما رابطه اجتماعی ما با هنر متناسب با این تغییر، بازتعریف نمی‌شود. ما هنوز اغلب هنر را یا برای سرگرمی می‌خواهیم، یا تزئین، یا اعتبار اجتماعی، یا سرمایه‌گذاری، یا مصرف فرهنگی. کمتر هنر را به عنوان عرصه‌ای برای «تمرین اختلاف نظر» می‌بینیم. شاید یکی از دلایل مهم، ضعف فرهنگ نقد نیز باشد. 

ارزش‌گذاری فرهنگی
نقد هنری در معنای واقعی، قرار نیست صرفاً تعریف یا تخریب اثر باشد. نقد باید بتواند اثر را به مسأله‌ای عمومی متصل کند. اما در فضای فرهنگی ما، نقد گاهی به توضیح محتوای اثر، معرفی هنرمند، ارزش‌گذاری ستاره‌ای یا حتی روابط شخصی میان هنرمند و منتقد تقلیل پیدا می‌کند. در نتیجه، به جای آن‌که اثر بهانه‌ای برای فهم جامعه شود، خود اثر به موضوعی بسته و تخصصی تبدیل می‌شود. مخاطب نیز غالباً برای مواجهه عمیق با اثر آموزش ندیده است. آموزش هنری در مدرسه عمدتاً یا بسیار محدود است یا بر تولید محصول و انجام تکلیف متمرکز می‌شود. کمتر به کودک آموزش داده می‌شود که چگونه یک تصویر را ببیند، درباره آن سؤال کند، با آن مخالف باشد، از آن دفاع کند و در عین حال نظر مخالف را تحمل کند. این همان نقطه‌ای است که هنر و جامعه به یکدیگر می‌رسند. جامعه‌ای که گفت‌وگو را تمرین نکرده باشد، از هنر نیز بیشتر جنجال می‌خواهد تا گفت‌وگو.
در چنین شرایطی، دو قطبی‌سازی بسیار آسان‌تر از گفت‌وگوی واقعی است. کافی است اثر یا هنرمند را در یکی از دو سوی یک میدان قرار دهیم: موافق یا مخالف، سنتی یا مدرن، ارزشی یا ضدارزش، حکومتی یا مخالف حکومت، مردمی یا روشنفکری. سپس بخش بزرگی از انرژی مخاطب صرف انتخاب اردوگاه می‌شود و خود اثر به حاشیه می‌رود. این وضعیت البته فقط محصول رفتار مخاطب نیست. 
نهادهای رسمی نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند. حکومت‌ها معمولاً از هنر دو انتظار متناقض دارند: از یک سو می‌خواهند هنر فعال، جذاب، اثرگذار و مورد استقبال مردم باشد. 
از سوی دیگر، می‌خواهند هنر نظم موجود را به خطر نیندازد. در نتیجه، هنر مطلوب از منظر ساختار قدرت اغلب هنری است که بتواند مخاطب جذب کند، اما نه الزاماً پرسش ایجاد کند. احساس تولید کند، اما نه الزاماً اعتراض. سرگرم کند، اما نه الزاماً ساختارهای فکری را زیر سؤال ببرد. در چنین شرایطی، هنر به جای آن‌که «فضای عمومی گفت‌وگو» باشد، ممکن است به ابزاری برای تأیید آرامش اجتماعی تبدیل شود. بازار نیز می‌تواند همین اتفاق را به شکلی دیگر رقم بزند. 
بازار از هنری استقبال می‌کند که دیده شود، خبرساز شود و قابلیت تبدیل شدن به کالا داشته باشد. بنابراین ممکن است «جنجال» به یک ارزش اقتصادی تبدیل شود.
 اثر هرچه بیشتر درباره خودش خبر تولید کند، ارزش رسانه‌ای بیشتری پیدا می‌کند. در اینجا نیز خطر آن وجود دارد که حاشیه جای متن را بگیرد. 
شبکه‌های اجتماعی این وضعیت را تشدید کرده‌اند. الگوریتم‌ها معمولاً به گفت‌وگوی پیچیده پاداش نمی‌دهند. به واکنش سریع، خشم، شگفتی و دوقطبی پاداش می‌دهند. یک تحلیل پانزده‌دقیقه‌ای درباره یک فیلم کمتر از یک جمله تحریک‌آمیز درباره همان فیلم دیده می‌شود. بنابراین حتی اگر اثر ظرفیت گفت‌وگو داشته باشد، محیط رسانه‌ای ممکن است آن را به یک مناقشه سطحی تبدیل کند.
با این همه، نباید از هنر انتظار داشت که به تنهایی جامعه را اصلاح کند. هنر، جامعه‌ای جدا از خود ندارد. 
اگر جامعه گفت‌وگو بلد نباشد، هنر نیز نمی‌تواند به آسانی این مهارت را به آن تحمیل کند و اگر هنرمند نیز از ترس واکنش مخاطب، بازار یا قدرت، مدام خود را محدود کند، طبیعتاً ظرفیت گفت‌وگویی اثر کاهش خواهد یافت. هنرمند باید جرات پرسشگری داشته باشد. مخاطب باید ظرفیت شنیدن داشته باشد. منتقد باید توان تحلیل داشته باشد. رسانه باید امکان گفت‌وگو فراهم کند. بازار نباید همه‌چیز را به کالا تقلیل دهد و حکومت ها نیز باید تحمل وجود هنری را داشته باشند که الزاماً در خدمت تأیید نظم موجود نیست. در غیر این صورت، هنر میان دو وضعیت گرفتار می‌شود: یا بی‌خطر و تزئینی می‌شود، یا برای دیده شدن به جنجال متوسل می‌شود.

تجربه جمعی و گفت‌وگوی پایدار
شاید یکی از نشانه‌های بلوغ فرهنگی یک جامعه این نباشد که چند اثر جنجالی تولید می‌کند، بلکه این باشد که پس از دیدن یک اثر، بتواند ساعت‌ها، روزها و حتی سال‌ها درباره مسأله‌ای که اثر مطرح کرده گفت‌وگو کند، بدون آن‌که گفت‌وگو به دشمنی تبدیل شود. 
هنر در چنین جامعه‌ای نه سخنگوی حکومت ها است، نه ابزار تبلیغات بازار و نه وسیله‌ای برای شهرت هنرمند. هنر می‌تواند یک «میدان عمومی» باشد. جایی که انسان‌ها در آن با پرسش‌هایی مواجه می‌شوند که پاسخشان از پیش تعیین نشده است. 
شاید مسأله امروز هنر ایران بیش از آن‌که «کمبود اثر» باشد، کمبود رابطه میان اثر و جامعه است. آثار تولید می‌شوند، نمایش داده می‌شوند، فروخته می‌شوند، اکران می‌شوند و درباره‌شان خبر منتشر می‌شود. اما کمتر به یک تجربه جمعی و گفت‌وگوی پایدار تبدیل می‌شوند. شاید این همان گفت‌وگویی باشد که باید بیش از هر چیز دیگری در فرهنگ ما تمرین شود: اینکه بتوانیم یک اثر هنری را ببینیم و بدون آن‌که فوراً بپرسیم «خوب است یا بد؟»، «مجاز است یا ممنوع؟»، «طرف چه کسی است؟»، «چقدر فروخته شده؟» یا «چه کسی در آن بازی کرده؟»، ابتدا بپرسیم: این اثر چه مسأله‌ای را پیش روی ما گذاشته است؟ اگر هنر بتواند چنین پرسشی را در جامعه زنده نگه دارد، آن‌گاه حتی یک اثر ناموفق نیز می‌تواند آغازگر گفت‌وگویی مهم باشد. اما اگر تمام انرژی ما صرف حاشیه، قیمت، شهرت، ممنوعیت، مجوز و دوقطبی‌های هیجانی شود، ممکن است در ظاهر جامعه‌ای بسیار پرهیاهو درباره هنر داشته باشیم، اما در واقع جامعه‌ای باشیم که هنوز گفت‌وگو با هنر را نیاموخته است.
 شاید مهم‌ترین وظیفه هنر ایران در این مرحله، نه تولید جنجال بیشتر، بلکه تمرین گفت‌وگو باشد. گفت‌وگویی که هم هنرمند باید یاد بگیرد، هم مخاطب، هم منتقد، هم رسانه، هم بازار و هم ساختار قدرت. زیرا هنر، اگر قرار باشد چیزی بیش از کالا، سرگرمی یا تزئین باشد، باید بتواند میان انسان‌ها فضایی ایجاد کند که در آن اختلاف نظر نه پایان رابطه، بلکه آغاز فهم باشد.