مینا حیدری
نتایج پیمایشهای مرکز ملی فضای مجازی حاکی از آن است که بخش عمده کودکان و نوجوانان ۵ تا ۱۶ سال کشور با فضای مجازی درگیر هستند و استفاده از ابزارهای دیجیتال در بسیاری موارد از سنین پنج تا هشتسالگی آغاز میشود. همچنین حدود ۲۴ درصد کودکان در این گروه سنی از فیلترشکن استفاده میکنند.
به گزارش اطلاعات، سید آرش وکیلیان، مدیرکل ساماندهی و حکمرانی فرهنگی مرکز ملی فضای مجازی که در مراسم رونمایی از مجموعه پنججلدی پیشگیری از آسیبهای فضای مجازی نوجوانان در تهران سخن میگفت، با اعلام این آمار افزود: آگاهی والدین درباره مخاطرات فضای مجازی کافی نیست و سازمان بهزیستی به دلیل ارتباط با خانوادهها و کودکان در معرض آسیب میتواند نقش مهمی در آموزش و آگاهسازی این گروهها داشته باشد.
وکیلیان در این راستا پیشنهاد کرد آموزش سواد دیجیتال با برنامههای توانمندسازی اقتصادی نوجوانان همراه شود. وی گفت: در برخی مدلهای آموزشی، شرکتها بدون دریافت هزینه، نوجوانان را آموزش میدهند و در پایان دوره زمینه اشتغال آنها را فراهم میکنند. ترکیب این رویکرد با برنامههای مراقبتی میتواند به افزایش آگاهی و استقلال اقتصادی نوجوانان کمک کند. مرکز ملی فضای مجازی نیز برای همکاری در این زمینه آمادگی دارد.
نمیتوان نسل جدید را از جهان دیجیتال جدا کرد
سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، در این رویداد با تأکید بر این که کودکان و نوجوانان بیش از دیگر گروهها در معرض آسیبهای فضای مجازی قرار دارند، گفت: نمیتوان نسل جدید را از جهان دیجیتال جدا کرد؛ بنابراین به جای محدودکردن صرف یا نادیدهگرفتن این فضا، باید مهارت استفاده ایمن و آگاهانه از آن را به کودکان، نوجوانان و خانوادهها آموزش داد.
او تحولات فناوری را دارای دو وجه فرصت و تهدید دانست و افزود: جهان دیجیتال با سرعت در حال تغییر است و فناوریهایی مانند هوش مصنوعی و متاورس، شکل تازهای از زندگی را پیش روی جوامع قرار دادهاند. این تحولات در کنار مخاطرات، ظرفیتهایی برای کاهش نابرابری و گسترش دسترسی عادلانه به امکانات نیز دارند. به همین دلیل، سازمان بهزیستی، آموزش هوش مصنوعی را در برخی استانها آغاز کرده است.
حسینی با اشاره به آسیبپذیری بیشتر کودکان و نوجوانان در برابر پیامدهای این تحولات اظهار کرد: این گروه سنی هنوز در مرحله شکلگیری هویت و یادگیری مهارتهای زندگی قرار دارد و ممکن است توانایی کافی برای تشخیص و مدیریت اطلاعات و موقعیتهای آسیبزا را نداشته باشد.
وی در همین زمینه از پدیده «جامعهپذیری معکوس» یاد کرد و گفت: در گذشته والدین تجربهها و ارزشهای خود را به فرزندان منتقل میکردند، اما امروز کودکان و نوجوانان در بسیاری موارد زودتر از بزرگسالان وارد فضای دیجیتال شدهاند و والدین برای شناخت این محیط و مخاطرات آن از فرزندان خود عقب ماندهاند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور، آسیبهای فضای مجازی را در سه گروه قابل بررسی دانست و توضیح داد: نخست، این فضا ممکن است به ابزاری برای آزار دیگران تبدیل شود. قلدری اینترنتی، تمسخر و تهدید همسالان، انتشار تصاویر بدون رضایت، سرقت حسابهای کاربری، جعل هویت و کلاهبرداری آنلاین از جمله این موارد است. تولید و انتشار تصاویر و اطلاعات دستکاریشده با کمک هوش مصنوعی نیز میتواند حریم خصوصی و اعتبار نوجوانان را به خطر بیندازد.
به گفته حسینی، دومین گروه به محتوای آسیبزا مربوط میشود. مواجهه با تصاویر خشونتآمیز، محتوای جنسی و مطالب نامتناسب با سن کودکان میتواند بر نگرش و رفتار آنان اثر بگذارد و زمینه اضطراب، شکلگیری برداشتهای نادرست از روابط انسانی و رفتارهای پرخطر را فراهم کند.
او سومین گروه را آسیبهای ناشی از حضور مداوم در فضای مجازی دانست و افزود: وابستگی به اینترنت و شبکههای اجتماعی ممکن است روابط نوجوانان با خانواده و دوستان را تضعیف کند. بیدارماندن در شب، ناتوانی در کاهش زمان استفاده از اینترنت، عصبانیت هنگام قطع دسترسی و کنارگذاشتن فعالیتهای ورزشی و خانوادگی از نشانههایی است که نباید از کنار آنها گذشت.
حسینی تأکید کرد: راهکار مقابله با این آسیبها، حذف فضای مجازی از زندگی نوجوانان نیست. افزایش سواد رسانهای، تقویت رابطه امن و صمیمانه میان والدین و فرزندان، مدیریت زمان استفاده از ابزارهای دیجیتال و دسترسی به مشاوره تخصصی، میتواند به حضور آگاهانهتر و ایمنتر نسل جدید در این فضا کمک کند.
ضرورت بهروزرسانی برنامههای حمایت از کودکان
عسکر جلالیان، معاون حقوق بشر و روابط بینالملل وزارت دادگستری نیز، با بیان این که آسیبهای اجتماعی، متناسب با تحولات جامعه تغییر چهره میدهند اظهار کرد: شاید تا یکی دو دهه قبل، سوءاستفاده از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی، دغدغه جدی متولیان نبود اما امروز این موضوع به یکی از مسائل مهم حوزه حمایت از حقوق کودک تبدیل شده است.
وی با اشاره به قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب سال ۱۳۹۹ و آییننامه اجرایی ماده ۶ آن افزود: قوانین موجود، وظایف دستگاههای مختلف را در زمینه حمایت از کودکان مشخص کردهاند، اما با وجود تلاشهای انجامشده همچنان شاهد اتفاقاتی هستیم که نگرانی متولیان این حوزه را افزایش میدهد.
جلالیان رونمایی از مجموعه آموزشی و تولید فیلمهای کوتاه را اقدامی ارزشمند دانست و گفت: این اقدامات ضروری هستند، اما بهتنهایی کفایت نمیکنند؛ زیرا حجم آسیبها و سرعت تحولات فضای مجازی بسیار بیشتر از آن است که بتوان با برنامههای محدود به آنها پاسخ داد. باید دانش و روشهای خود را متناسب با تحولات فناوری بهروز کنیم.
آموزش ۲۵۰ تسهیلگر در ۱۱ استان
عبدالرضا اسدی، معاون پیشگیری از آسیبهای اجتماعی سازمان بهزیستی هم در این مراسم، درباره جزئیات اجرای طرح پیشگیری از آسیبهای فضای مجازی توضیح داد: این برنامه با توجه به اهمیت فضای مجازی در زندگی نوجوانان و خانوادهها از ابتدای سال ۱۴۰۴ آغاز شد. در طراحی آن علاوه بر نوجوانان، پدران و مادران نیز مورد توجه قرار گرفتند؛ زیرا گفتگوی درست در خانواده و نحوه برخورد والدین میتواند در مواجهه ایمن فرزندان با این فضا نقش مهمی داشته باشد. وی با بیان این که اجرای برنامه با وجود اتفاقات و مشکلات مختلف کشور متوقف نشد، افزود: این طرح در سال ۱۴۰۴ در ۱۱ استان اجرا شد و حدود ۲۵۰ تسهیلگر آموزش دیدند. همچنین ۹ هزار و ۵۴۸ نفر تحت پوشش برنامه قرار گرفتند.
اسدی از توسعه طرح به ۲۰ استان در مرحله بعد خبر داد و گفت: محتوای آموزشی برنامه بازنگری شده و موضوع هوش مصنوعی نیز بهعنوان یکی از ابزارهای پرکاربرد نسل جدید به آن اضافه شده است.
وی با اشاره به تولید پنج کتاب و بیش از ۳۰ کلیپ آموزشی اظهار کرد: قلدری سایبری، خرید اینترنتی امن، اخاذی و تهدید به انتشار تصاویر خصوصی، اعتیاد دیجیتال و مواجهه با محتوای نامناسب از جمله موضوعاتی است که در این محتواها به آنها پرداخته شده است.
دنیای مجازی؛ جهانی مستقل از دنیای واقعی
در بخش دیگری از مراسم، مهدی امیریاصفهانی، معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضاییه، با تأکید بر اهمیت حمایت از کودکان و خانوادهها گفت: در کنار دنیای واقعی، دنیای دیگری با سرعت در حال شکلگیری است که صرفا یک ابزار یا بستر ارتباطی نیست، بلکه جهانی مستقل با مؤلفهها و عرصههای مختلف است.
وی افزود: همانطور که در دنیای واقعی، عرصههایی مانند اقتصاد، فرهنگ، آموزش، علم و روابط اجتماعی وجود دارد، در دنیای مجازی نیز اقتصاد، آموزش، رسانه و حتی روابط عاطفی، شکلهای تازهای پیدا کردهاند. بنابراین همان دغدغهای که برای صیانت از خانواده و کودکان در دنیای واقعی داریم، باید در دنیای مجازی نیز دنبال شود.
امیریاصفهانی با اشاره به حضور گسترده کودکان و نوجوانان در این فضا گفت: نمیتوان انتظار داشت کودکان را از دنیای مجازی جدا کنیم؛ چنین انتظاری نه منطقی است و نه امکانپذیر. مسأله اصلی، آمادهسازی آنها برای حضور آگاهانه و ایمن در این دنیاست. وی تأکید کرد: ارزشها و آرمانها تغییر نمیکنند، اما روشها و سازوکارهای تحقق آنها باید متناسب با شرایط، بهروزرسانی شوند. اگر فردای جامعه را بهدرستی نشناسیم، نمیتوانیم آسیبها و رفتارهای ناهنجار آن را پیشبینی و برای مقابله با آنها برنامهریزی کنیم.