رئیسجمهور در سخنان یازدهم نوامبر خود، با اشاره به حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات انرژی ایران گفت برآوردهای ارائهشده، انتشار حدود ۵۰۰ هزار تن دیاکسیدکربن در پی حمله به تأسیسات عسلویه و حدود یک میلیون تن دیگر در حمله به مخازن سوخت اطراف تهران را نشان میدهد. او خواستار ثبت خسارتهای زیستمحیطی جنگ و پیشبینی سازوکارهایی برای پاسخگویی و جبران آنها شد. طرح این موضوع در سیویکمین اجلاس اقلیمی «cop۳۱»، آن هم در منطقهای که سالهاست با جنگ، خشکسالی و نگرانی از آینده منابع آب روبهروست، معنایی فراتر از یک اعتراض سیاسی دارد.
آثار زیستمحیطی درگیریها با خاموش شدن آتش جنگ پایان نمییابد. آلودگی هوا، تخریب پوشش گیاهی و آسیب به منابع آب میتواند سالها بر زندگی مردم و اقتصاد کشورها اثر بگذارد. از همین رو، امنیت محیط زیست را باید در کنار امنیت اقتصادی و دفاعی، یکی از ارکان امنیت ملی دانست.
در مذاکرات آنتالیا، کشورهای مختلف درباره چگونگی اجرای تعهدات اقلیمی، کاهش انتشار آلایندهها و تأمین منابع مالی گفتوگو کردند. کشورهای صنعتی و در حال توسعه بر سر سهم خود از هزینهها دیدگاههای متفاوتی دارند.
برای ایران، این گفتوگوها زمانی ارزشمندتر میشود که به مسائل ملموس کشور، بهویژه بحران آب، امنیت غذایی و حفاظت از منابع طبیعی پیوند بخورد.ایران در سالهای اخیر با کاهش بارش در بسیاری از مناطق، افت منابع زیرزمینی و فشار روزافزون بر کشاورزی روبهرو بوده است.
بخش مهمی از این وضعیت با تغییرات اقلیمی، افزایش دما، نوسانهای طبیعی جو و شیوه مدیریت منابع آب ارتباط دارد. در کنار این عوامل، پرسشی نیز مطرح است که میتواند موضوع گفتوگوی جدی محافل علمی قرار گیرد: آیا برخی فناوریهای پیشرفته که در تأسیسات نظامی به کار گرفته میشوند، ممکن است بر فرایند تشکیل ابرها و میزان بارندگی تأثیر داشته باشند؟
یکی از مباحث مرتبط با این پرسش، پدیده یونیزاسیون است؛ فرایندی که در آن ذرات یا مولکولها بار الکتریکی پیدا میکنند. ویژگیهای الکتریکی جو و رفتار ذرات معلق در بررسی ابرها اهمیت دارند. بر همین اساس میتوان این نظریه را مطرح کرد که آیا فعالیت سامانههایی با توان تابشی یا الکترومغناطیسی بالا، در شرایطی مشخص قادر است بر فرایندهای بارش تأثیر بگذارد؟ در این مرحله با نظریهای روبهرو هستیم که روشن شدن ابعاد آن به شناخت علمی پدیدههای جوی و حدود تأثیر فعالیتهای انسان کمک میکند.
برای نمونه ادعا میشود پایگاه های آمریکا در منطقه با تجهیزات پیشرفته خصوصا رادارهای پیچیده و توانمند، در کنترل آسمان ایران و تغییرات جوی آن و کاهش بارندگی و شروع دوره خشکسالی نقش موثری داشته اند که با حمله ایران به پایگاهها و تجهیزات و تأسیسات نظامی آمریکا در منطقه و آسیب دیدن راداری آمریکا در بحرین و سایر کشورهای منطقه، ابرها در آسمان ایران بارور شده اند.
همزمان گزارشهایی از بارندگی و برف در این فصل پاییز در بخشهایی از ایران منتشر شده که توجه مردم را به آسمان و تغییر وضعیت بارش جلب کرده است. قرار گرفتن این دو موضوع در کنار یکدیگر میتواند انگیزه طرح پرسشی تازه باشد: آیا میان توقف احتمالی فعالیت تجهیزات راداری و تغییر وضعیت بارندگی در برخی مناطق ارتباط وجود دارد؟ برای پاسخ به این سوال، شناخت دقیق زمان رویدادها، نوع سامانهها و روند بارش در دورههای قابل مقایسه اهمیت اساسی دارد.
لذا نقش نخبگان و مراکز علمی ایران در تبیین آن بسیار موثر خواهد بود. هنگامی که پای آب و آینده زندگی میلیونها نفر در میان است، بررسی هر احتمال مشخص و آزمونپذیر اهمیت پیدا میکند. بهویژه در منطقه ما که کمآبی بر کشاورزی، مهاجرت و مناسبات میان کشورها اثر میگذارد، شناخت دقیق امکانات فناوری و پدیدههای جوی میتواند به تصمیمگیری آینده کمک کند.
لذا این پرسش برای ایران فقط جنبه نظری ندارد. اگر در آینده مشخص شود فناوری یا فعالیتی خاص میتواند عامدانه بر شرایط جوی و دسترسی کشورها به آب اثر بگذارد، پیامد آن به کشاورزی یا محیط زیست محدود نخواهد ماند. در منطقهای که آب از ارزشمندترین منابع زندگی و توسعه است، چنین شناختی میتواند در تعریف تهدیدهای نوظهور و تنظیم سیاستهای پیشگیری و بازدارندگی مؤثر باشد.امروز دانش هواشناسی و ابزارهای سنجش از راه دور امکان مطالعه دقیقتر ابرها، جریانهای جوی و روندهای بارندگی را فراهم کرده است.
بررسی دادههای بلندمدت و مقایسه الگوهای جوی در دورههای مختلف میتواند به روشنتر شدن پرسشهایی از این دست کمک کند. به باور نگارنده، موضوع آنقدر با آینده منابع حیاتی کشور ارتباط دارد که می تواند شایسته توجه دانشگاهها و صاحبنظران علوم جو و اقلیم باشد. نتیجه این بررسیها هرچه باشد، به شناخت بهتر ما از امنیت آب کمک خواهد کرد. برای نمونه، بررسی وضعیت خشک شدن دریاچه ارومیه و جلوگیری از آن با ابزار علمی و هوش مصنوعی می تواند کمکی بزرگ به بهبود وضعیت اقلیمی ایران بنماید.
البته توجه به این نظریه، از مسئولیتهای شناختهشده داخلی و بینالمللی نمیکاهد. مدیریت مصرف آب، حفاظت از آبخوانها، اصلاح الگوی کشت و کاهش اتلاف انرژی همچنان برای آینده کشور ضروری است. در سطح جهانی نیز دولتها باید درباره کاهش انتشار آلایندهها، تأمین مالی سازگاری با تغییر اقلیم و خسارتهای محیط زیستی جنگ مسئولانه عمل کنند. اجلاس آنتالیا فرصتی بود تا این مطالبات، از سطح سخنرانی به همکاری و اقدام نزدیک شود.
سخنان رئیسجمهور درباره مسئولیت کشورها در زمان جنگ را میتوان به گفتوگویی گستردهتر درباره امنیت اقلیمی پیوند زد. در جهانی که فناوری با شتاب پیش میرود، شناخت تواناییها و آثار احتمالی آن بر محیط زیست نیز باید همپای آن گسترش یابد. ایران به پشتوانه ظرفیت علمی و تجربه زیسته خود در مواجهه با کمآبی، میتواند در این گفتوگو نقش فعالی داشته باشد.آنچه امروز اهمیت دارد، مطرح کردن پرسشهایی است که مستقیماً با آینده آب و امنیت مردم ارتباط دارند و دنبال کردن پاسخ آنها از مسیر علم.
اگر روزی اثرگذاری عمدی یک فناوری بر بارش تأیید شود، موضوع در محاسبات بازدارندگی و حقوق بینالملل نیز جایگاهی تازه خواهد یافت. تا آن زمان، ارزش این نظریه در گشودن دریچهای برای شناخت دقیقتر پدیدههای جوی است. حفاظت از منابع آب ایران، در کنار توان دفاعی و دیپلماسی، به آگاهی علمی و دوراندیشی نیاز دارد.